☰ Reja · Ona tili

Morfologiya I: so‘z tarkibi va so‘z yasalishi

9-hafta · blok 1.6 · 3 dars
1

So‘z tarkibi: o‘zak, yasovchi va shakl yasovchi qo‘shimchalar

maktabga qarang: ona tili 6-sinf, So‘z tarkibi; 10-sinf
Maqsad: So‘zni o‘zak va qo‘shimchalarga ajratish, qo‘shimcha turini aniqlash.
Qoida va g‘oya

O‘zak — so‘zning qo‘shimchasiz, asosiy ma’noli qismi: ish, kitob, bola. Qo‘shimchalar ikki xil: • yasovchi qo‘shimcha yangi so‘z hosil qiladi: ish → ishchi, kuch → kuchli, bola → bolalik; • shakl yasovchi qo‘shimcha so‘z shaklini o‘zgartiradi, yangi so‘z hosil qilmaydi: ko‘plik (-lar), egalik (-im, -ing, -i, -imiz), kelishik (-ning, -ni, -ga, -da, -dan), shaxs-son (-man, -san). Qoida: qo‘shimchalar tartibi — o‘zak + yasovchi + ko‘plik + egalik + kelishik. Istisno: ayrim so‘zlarda yasovchi qo‘shimcha o‘zak bilan shu qadar qotib ketganki, uni ajratish qiyin; imtihonda esa odatda aniq ajraladigan so‘zlar beriladi.

Namunaviy masalalar
‘Ishchilarimizga’ so‘zini tarkibiga ajrating.
Yechim: ish — o‘zak; -chi — yasovchi; -lar — ko‘plik; -imiz — egalik; -ga — kelishik.
Javob: ish + chi + lar + imiz + ga
‘Kitoblarda’ so‘zida shakl yasovchi qo‘shimchalarni toping.
Yechim: kitob — o‘zak; keyin -lar va -da.
Javob: -lar va -da
‘Kuchli’ so‘zidagi yasovchi qo‘shimchani toping.
Yechim: kuch — o‘zak; -li yangi so‘z (sifat) hosil qildi.
Javob: -li
Tipik xatolar
  • Yasovchini shakl yasovchiga qo‘shib yuborish: ish → ishchi yangi so‘z, ish → ishlar esa shu so‘zning ko‘plik shakli.
  • Qo‘shimchalar tartibini buzish: to‘g‘risi ‘ishchilarimiz’, ‘ishchimizlar’ emas.
Mashq
1
‘Bolalikda’ so‘zida yasovchi va shakl yasovchi qo‘shimchani ajrating.
2
‘Suvsizlar’ so‘zining tarkibini yozing.
3
‘Maktabimizdan’ so‘zining o‘zagini ayting.
4
‘Mehnatkorlarga’ so‘zidagi qo‘shimchalar tartibini yozing.