☰ Reja · Ona tili

Uslubiyat

8-hafta · blok 1.5 · 3 dars
1

Nutq uslublari

maktab darsligi: ona tili 10-sinf, Uslubiyat asoslari
Maqsad: Matnning uslubini belgisi bo‘yicha aniqlash.
Qoida va g‘oya

Nutq uslubi — til vositalarini nutq maqsadi va sharoitiga qarab tanlash. Beshta uslub bor: • so‘zlashuv uslubi — kundalik suhbat; qisqa gaplar, undov va so‘roq so‘zlar, sodda ibora: Qalaysan, nima gap? • ilmiy uslub — aniqlik, terminlar, mantiq: Suv normal bosimda 100 °C da qaynaydi. • rasmiy uslub — hujjat, ariza, buyruq; qolip iboralar: Iltimos, arizamni ko‘rib chiqishingizni so‘rayman. • publitsistik uslub — ijtimoiy mavzu, ta’sirli chaqiriq: Aziz yurtdoshlar! Ona tilimizni asraylik! • badiiy uslub — obrazlilik, his-tuyg‘u, tasviriy vositalar: Tong dalaga kumush nurlarini sochdi. Qoida: uslubni so‘z tanlovi, gap tuzilishi va maqsad belgilaydi. Istisno: badiiy asarda boshqa uslub unsurlari ham uchrashi mumkin (qahramon nutqida so‘zlashuv).

Namunaviy masalalar
‘Iltimos, arizamni ko‘rib chiqishingizni so‘rayman’ gapi qaysi uslubda?
Yechim: Hujjat va murojaat uchun qolip ibora: rasmiy.
Javob: Rasmiy uslubda
‘Voy, bugun havo qanaqa sovuq-a!’ gapi qaysi uslubda?
Yechim: Undov so‘z va so‘zlashuv shakli: kundalik suhbat.
Javob: So‘zlashuv uslubida
‘Aziz yurtdoshlar! Suvni asrang!’ qaysi uslubga xos?
Yechim: Ommaga murojaat va chaqiriq: ijtimoiy mavzu.
Javob: Publitsistik uslubga
Tipik xatolar
  • Ilmiy va rasmiy uslubni aralashtirish: ilmiy uslub tushuncha izohlaydi, rasmiy uslub hujjat shaklida bo‘ladi.
  • Publitsistik chaqiriqni badiiy deb olish.
Mashq
1
‘Quyoshni bulut yutdi, shamol dalaga yugurdi’ qaysi uslubga xos?
2
Ilmiy uslubning ikkita belgisini ayting.
3
Ariza va buyruq qaysi uslubda yoziladi?