☰ Reja · Ona tili

Imlo qoidalari

3-hafta · blok 1.2 · 3 dars
1

Tutuq belgisi va qo‘shimchalar imlosi

maktab darsligi: ona tili 5–7-sinf, imlo bo‘limlari
Maqsad: Tutuq belgisi qo‘yiladigan o‘rinlarni va -ga/-ka/-qa yozilishini bilish.
Qoida va g‘oya

Tutuq belgisi (’) ikki holatda qo‘yiladi: • unli bilan unli o‘rtasida, hamza o‘rnida: ma’no, e’lon, ta’lim, she’r, san’at; • undosh bilan tugagan o‘zak ichida, shu tovush ajratilsa: mash’al, sur’at. Hamza tovushi aytilmaydigan so‘zlarda belgi yozilmaydi: oila, doira. Jo‘nalish kelishigi qo‘shimchasi -ga so‘z oxiriga qarab yoziladi: • k bilan tugasa -ka: yurakka, ko‘kka; • q bilan tugasa -qa: tuproqqa, ariqqa; • boshqa tovushdan keyin -ga: kitobga, tog‘ga. Qoida: so‘z oxiridagi tovushga moslab yozish tilimizdagi tovush o‘zgarishlarini yozuvda aks ettiradi. Istisno: qo‘shimcha qo‘shilganda o‘zak yozuvi o‘zgarmaydi: tog‘+ga → tog‘ga.

Namunaviy masalalar
‘Ma’no’ so‘zida tutuq belgisi nima uchun kerak?
Yechim: a va o unlilari yonma-yon, orasida hamza tovushi bor; uni belgi ko‘rsatadi.
Javob: Unlilar orasidagi hamzani ko‘rsatish uchun: ma’no
‘Yurak’ so‘ziga jo‘nalish qo‘shimchasini qo‘shing.
Yechim: k bilan tugagani uchun -ka: yurak+ka.
Javob: yurakka
‘Tuproq’ so‘ziga -ga qo‘shing.
Yechim: q bilan tugaydi, shuning uchun -qa.
Javob: tuproqqa
Tipik xatolar
  • Tutuq belgisini tushirib qoldirish: sher’ ham, sher ham xato, to‘g‘risi she’r.
  • Jo‘nalish qo‘shimchasini hamma so‘zga -ga qilib yozish (yurakga): k, q dan keyin -ka, -qa.
Mashq
1
‘Ma’ruza’ so‘zida tutuq belgisi qayerda turadi?
2
‘Ariq’ so‘ziga jo‘nalish qo‘shimchasini qo‘shing.
3
‘Tog‘’ so‘ziga jo‘nalish qo‘shimchasini qo‘shing.
4
‘San’at’ so‘zida tutuq belgisi qayerda?