☰ Reja · Ona tili

Talaffuz me’yorlari

2-hafta · blok 1.2 · 3 dars
1

Unli va undoshlarning adabiy talaffuzi

maktab darsligi: ona tili 5-sinf, talaffuz me’yorlari; 11-sinf, I fasl
Maqsad: Ma’no farqlovchi tovushlarni va adabiy talaffuz tushunchasini bilish.
Qoida va g‘oya

Adabiy talaffuz — butun xalq uchun umumiy, yagona me’yor. U bitta shevaga ham, har kimning o‘z odatiga ham asoslanmaydi. O‘zbek tilida ba’zi tovushlar ma’no farqlaydi, shuning uchun ularni aralashtirib bo‘lmaydi: • q – k: qo‘l (qo‘l) va ko‘l (suv havzasi); • o – o‘: ot (hayvon) va o‘t (alanga, giyoh); • o‘ – u: to‘r (ip to‘qima) va tur (ko‘rinish); • h – x: hol (ahvol) va xol (yuzdagi dog‘). Ng bitta, burun orqali aytiladigan tovush: tong, ming. Uni n va g deb ikki tovushga ajratib aytmaslik kerak. Qoida: tovushni noto‘g‘ri aytsangiz, so‘z ma’nosi o‘zgaradi yoki tushunarsiz bo‘ladi. Istisno: ayrim so‘zlarda yozuv va talaffuz bir xil emas; bunday hollarda yozuv imlo qoidasiga, aytish talaffuz me’yoriga tayanadi.

Namunaviy masalalar
‘Qo‘l’ va ‘ko‘l’ so‘zlari nimasi bilan farqlanadi?
Yechim: Faqat birinchi undosh boshqa: q va k. Ma’no ham boshqacha.
Javob: Boshlang‘ich undosh (q va k) bilan; ma’nolari turlicha
‘Ot’ va ‘o‘t’ so‘zlarini ma’nosi bilan yozing.
Yechim: o — ot (hayvon yoki so‘z turkumi); o‘ — o‘t (alanga yoki giyoh).
Javob: ot — hayvon yoki predmet nomi; o‘t — alanga, giyoh
‘Ming’ so‘zida nechta tovush bor?
Yechim: m, i, ng: ng bitta tovush.
Javob: 3 ta
Tipik xatolar
  • q ni k bilan, o‘ ni o bilan almashtirib aytish: ma’no buziladi.
  • Adabiy talaffuzni bir viloyat shevasi deb o‘ylash.
Mashq
1
Adabiy talaffuz nima?
2
Faqat o va o‘ bilan farqlanuvchi bir juft so‘z keltiring.
3
‘Tong’ so‘zini qanday ajratib aytish xato?