1
Aralash mashqlar: fonetika, imlo va tinish belgilari (1.1–1.3)
maktabga qarang: ona tili 5–9-sinf, fonetika, imlo va tinish belgilari boblari
Maqsad: Fonetika, imlo va tinish belgilari qoidalarini aralash topshiriqlarda qo‘llash.
Qoida va g‘oya
Qisqa takrorlash: • o‘zbek tilida unlilar oltita (a, o, u, e, i, o‘); bo‘g‘inlar soni unlilar soniga teng; • so‘z bo‘g‘in bo‘yicha ko‘chiriladi: mak-tab; • sh, ch kabi birikmalar bitta tovushni bildiradi; • tutuq belgisi o‘zlashma so‘zlarda unli va undosh orasida yoziladi, ajratib o‘qishni bildiradi: ma’no, mas’ul; atoqli otlar bosh harf bilan yoziladi; • juft va takroriy so‘zlar defis bilan yoziladi; • uyushiq bo‘laklar, undalma va kirish so‘z vergul bilan ajratiladi, umumlashtiruvchi so‘zdan keyin ikki nuqta qo‘yiladi; • ko‘chirma gapda muallif gapi oldin kelsa, undan keyin ikki nuqta qo‘yiladi. Qoida: avval topshiriq nimani so‘rayotganini aniqlang, so‘ng mos qoidani eslang.
Namunaviy masalalar
‘Maktabimiz’ so‘zida nechta bo‘g‘in bor?
Yechim: Unlilar: a, a, i, i — to‘rtta.
Javob: To‘rtta bo‘g‘in
Yechim: Unlilar: a, a, i, i — to‘rtta.
Javob: To‘rtta bo‘g‘in
‘Tog‘lar’ so‘zini bo‘g‘in bo‘yicha ko‘chiring.
Yechim: Bo‘g‘inlar: tog‘ va lar.
Javob: tog‘-lar
Yechim: Bo‘g‘inlar: tog‘ va lar.
Javob: tog‘-lar
Vergulni qo‘ying: ‘Ukam non sut va murabbo oldi.’
Yechim: Uyushiq bo‘laklar orasiga vergul, ‘va’ oldidan yo‘q.
Javob: Ukam non, sut va murabbo oldi.
Yechim: Uyushiq bo‘laklar orasiga vergul, ‘va’ oldidan yo‘q.
Javob: Ukam non, sut va murabbo oldi.
Tipik xatolar
- ‘sh’ va ‘ch’ ni ikki tovush deb hisoblash: ular bitta tovushni bildiradi.
- Umumlashtiruvchi so‘zdan keyin ikki nuqta o‘rniga vergul qo‘yish.
Mashq
1
‘Qalam’ so‘zini bo‘g‘inlarga ajrating.
qa-lam
2
‘Mas’ul’ so‘zida tutuq belgisi qayerda yoziladi?
S va u harflari orasida (s dan keyin)
3
Bosh harfni to‘g‘ri qo‘ying: ‘biz chirchiq daryosi bo‘yida dam oldik’.
Biz Chirchiq daryosi bo‘yida dam oldik.
4
Vergulni qo‘ying: ‘Aziza menga yordam ber.’
Aziza, menga yordam ber.