☰ Reja · Ona tili

Morfologiya I: so‘z tarkibi va so‘z yasalishi

9-hafta · blok 1.6 · 3 dars
2

So‘z yasash usullari: qo‘shimcha, qo‘shish, qisqartma

maktabga qarang: ona tili 6-sinf, So‘z yasalishi; 10-sinf
Maqsad: So‘z qaysi usulda yasalganini aniqlash.
Qoida va g‘oya

So‘z yasashning asosiy usullari: 1) Qo‘shimcha yordamida: ish → ishchi, kuch → kuchli, ish → ishla. 2) Qo‘shish: ikki o‘zakdan yangi so‘z yasaladi. • qo‘shma so‘z: ko‘z + oynak = ko‘zoynak, qo‘l + yozma = qo‘lyozma; • juft so‘z: ota-ona, katta-kichik (har ikki qism alohida ma’noli, defis bilan); • takroriy so‘z: bir so‘zning takrori: uzoq-uzoq, sekin-sekin (defis bilan). 3) Qisqartma: so‘zlarning bosh harf yoki bo‘g‘inlaridan: BMT, OTM. Qoida: qo‘shimcha bilan yasash eng ko‘p uchraydi. Istisno: juft so‘z ikki xil so‘zdan, takroriy so‘z esa bir so‘zning ikki marta aytilishidan tuziladi — bu ularning farqi.

Namunaviy masalalar
‘Ko‘zoynak’ qaysi usulda yasalgan?
Yechim: ko‘z va oynak — ikki so‘z qo‘shilgan.
Javob: Qo‘shish usuli (qo‘shma so‘z)
‘Ota-ona’ qanday so‘z?
Yechim: Ikki xil so‘z defis bilan, ma’nosi bog‘liq.
Javob: Juft so‘z
‘Ishla’ so‘zi qaysi so‘zdan va qanday qo‘shimcha bilan yasalgan?
Yechim: ish otiga -la qo‘shilib fe’l hosil bo‘lgan.
Javob: ish + -la (qo‘shimcha usuli)
Tipik xatolar
  • Juft so‘zni takroriy so‘z bilan aralashtirish: ‘ota-ona’ — juft, ‘uzoq-uzoq’ — takroriy.
  • Qisqartmani oddiy so‘z deb o‘ylash: BMT bosh harflardan tuzilgan.
Mashq
1
‘Do‘st-dushman’ qaysi turdagi so‘z?
2
‘Kuchsiz’ so‘zida qaysi yasovchi qo‘shimcha bor?
3
‘Sekin-sekin’ qaysi turdagi so‘z?
4
OTM qisqartmasi qanday ochiladi?