1
So‘z birikmasi va bog‘lanish usullari
maktabga qarang: ona tili 8-sinf, So‘z birikmasi
Maqsad: Birikmani gapdan ajratish va bog‘lanish usulini aniqlash.
Qoida va g‘oya
So‘z birikmasi — ikki yoki undan ortiq mustaqil so‘zning ma’no va grammatik jihatdan bog‘lanishi: yangi daftar, rasmni chizmoq. Birikmada bosh so‘z (asosiy) va tobe so‘z (uni izohlovchi) bo‘ladi: yangi daftar — bosh so‘z daftar. Birikma gapdan farqli, tugal fikr bildirmaydi: ‘yangi daftar’ — birikma, ‘Daftar yangi.’ — gap. Bog‘lanish usullari: • bitishuv — qo‘shimchasiz, faqat tartib va ohang bilan: sovuq suv, sekin yurmoq; • boshqaruv — tobe so‘z kelishik qo‘shimchasi bilan: rasmni chizmoq, maktabga bormoq; • moslashuv — tobe so‘z bosh so‘zning egalik shakliga moslashadi: mening kitobim, maktabning hovlisi. Qoida: boshqaruvda kelishik, moslashuvda qaratqich va egalik juft keladi.
Namunaviy masalalar
‘Rasmni chizmoq’ qaysi usulda bog‘langan?
Yechim: Tobe so‘z -ni kelishigida.
Javob: Boshqaruv
Yechim: Tobe so‘z -ni kelishigida.
Javob: Boshqaruv
‘Sovuq suv’ qaysi usulda bog‘langan?
Yechim: Hech qanday qo‘shimchasiz, faqat tartib.
Javob: Bitishuv
Yechim: Hech qanday qo‘shimchasiz, faqat tartib.
Javob: Bitishuv
‘Mening kitobim’ qaysi usulda bog‘langan?
Yechim: Qaratqich ‘mening’ va egalik ‘-im’ moslashgan.
Javob: Moslashuv
Yechim: Qaratqich ‘mening’ va egalik ‘-im’ moslashgan.
Javob: Moslashuv
Tipik xatolar
- Boshqaruvni moslashuv bilan aralashtirish: boshqaruvda bitta kelishik, moslashuvda qaratqich va egalik juft.
- Birikmani gap deb hisoblash: birikmada kesim-ega aloqasi yo‘q.
Mashq
1
‘Maktabga bormoq’ qaysi usulda bog‘langan?
Boshqaruv
2
‘Qizil gul’ birikmasida bosh so‘zni toping.
gul
3
‘Bizning sinfimiz’ qaysi usulda bog‘langan?
Moslashuv
4
‘Tez yozmoq’ qaysi usulda bog‘langan?
Bitishuv