☰ Reja · Ona tili

Morfologiya III: fe’l, ravish va yordamchi so‘zlar

11-hafta · blok 1.6 · 3 dars
1

Fe’l: mayl, zamon, shaxs-son va nisbat

maktabga qarang: ona tili 6-sinf, Fe’l; 7-sinf
Maqsad: Fe’l shaklining mayl, zamon, shaxs-son va nisbatini aniqlash.
Qoida va g‘oya

Fe’l ish-harakat yoki holatni bildiradi (nima qildi? nima qilyapti?). Mayl: • aniqlik — harakat haqiqatan bo‘ladi: ko‘rdi, ko‘ryapti; • buyruq-istak — buyruq yoki istak: ko‘r, ko‘rsin, ko‘raylik; • shart — shart bildiradi: ko‘rsa. Zamon (aniqlik maylida): o‘tgan (-di), hozirgi (-yapti), hozirgi-kelasi (-adi/-ydi). Shaxs-son: men — -man, sen — -san, u — (qo‘shimchasiz), biz — -miz, siz — -siz, ular — -lar. Nisbat: aniq (yozdi), o‘zlik (-n, -in: yuvindi), majhul (-il: yozildi), birgalik (-ish: yozishdi), orttirma (-tir, -dir, -t: yozdirdi). Bo‘lishsizlik qo‘shimchasi — -ma: yozmadi. Qoida: nisbat qo‘shimchasi o‘zakdan keyin, zamon va shaxs qo‘shimchasidan oldin turadi.

Namunaviy masalalar
‘Ko‘rsa’ fe’li qaysi maylda?
Yechim: -sa qo‘shimchasi shart bildiradi.
Javob: Shart mayli
‘Ko‘rdi’ qaysi zamonda?
Yechim: -di qo‘shimchasi.
Javob: O‘tgan zamon (aniqlik mayli)
‘Yozdirdi’ qaysi nisbatda?
Yechim: -dir qo‘shimchasi harakatni boshqaga bajartirishni bildiradi.
Javob: Orttirma nisbat
Tipik xatolar
  • Majhul nisbatni birgalik nisbat bilan aralashtirish: yozildi (majhul), yozishdi (birgalik).
  • Bo‘lishsizlik -ma ni unutish: ‘yozdi’ — ‘yozmadi’.
Mashq
1
‘Ko‘rsin’ qaysi maylda?
2
‘Yuvindi’ qaysi nisbatda?
3
‘Boramiz’ fe’lidagi -miz qaysi shaxs-sonni bildiradi?
4
‘Yozishdi’ fe’lining nisbatini ayting.