1
Tovush, harf va o‘zbek alifbosi
maktab darsligi: ona tili 5-sinf, Fonetika va grafika bo‘limi
Maqsad: Unli va undosh tovushlarni, jarangli-jarangsiz juftlarni ajratish.
Qoida va g‘oya
Tovush — nutqda eshitiladigan va aytiladigan birlik. Harf — tovushni yozuvda ko‘rsatadigan belgi. Tovush eshitiladi, harf ko‘riladi. Unlilar oltita: a, o, u, e, i, o‘. Qolganlari undoshlar. Y undosh hisoblanadi (yoy, yor). Undoshlar ikki guruhga bo‘linadi: • jarangli (ovoz ko‘p): b, d, g, z, v, j, g‘ va sonorlar m, n, l, r, y, ng; • jarangsiz (shovqin ko‘p): p, t, k, s, f, sh, ch, x, q, h. Juft undoshlar: p–b, t–d, k–g, s–z, f–v. Istisno: sh, ch, ng ikki belgi bilan yoziladi, lekin har biri bitta tovush; o‘ va g‘ ham alohida tovush belgisidir.
Namunaviy masalalar
‘Tong’ so‘zida nechta tovush bor?
Yechim: t — 1, o — 2, ng — bitta tovush (3). Jami uchta.
Javob: 3 ta
Yechim: t — 1, o — 2, ng — bitta tovush (3). Jami uchta.
Javob: 3 ta
p, t, k, s, f jarangsiz undoshlarining jarangli juftlarini yozing.
Yechim: p–b, t–d, k–g, s–z, f–v.
Javob: b, d, g, z, v
Yechim: p–b, t–d, k–g, s–z, f–v.
Javob: b, d, g, z, v
‘Daryo’ so‘zidagi unlilarni toping.
Yechim: d-a-r-y-o: a va o unli; r, y, d undosh.
Javob: a, o
Yechim: d-a-r-y-o: a va o unli; r, y, d undosh.
Javob: a, o
Tipik xatolar
- ng va sh ni ikki tovush deb sanash: ular bitta tovush.
- Y ni unli deb hisoblash: y har doim undosh.
Mashq
1
O‘zbek tilida nechta unli tovush bor va ular qaysilar?
6 ta: a, o, u, e, i, o‘
2
‘Choy’ so‘zida nechta tovush bor?
3 ta (ch, o, y)
3
Sonor undoshlarni ayting.
m, n, l, r, y, ng
4
s undoshining jarangli juftini yozing.
z