3
Frazeologik birliklar, maqollar va lug‘atlar
maktab darsligi: ona tili 5-sinf (Lug‘atshunoslik), 11-sinf
Maqsad: Ibora va maqolni farqlash, lug‘at turlarini bilish.
Qoida va g‘oya
Frazeologik birlik (ibora) — ma’nosi alohida so‘zlar ma’nosi yig‘indisidan chiqmaydigan barqaror birikma: og‘zi qulog‘ida (juda xursand), qo‘li ochiq (saxiy), ichi qora (hasadgo‘y). U gapda bitta bo‘lak vazifasini bajaradi. Maqol — tugal fikr bildiruvchi, ibratli gap: Yaxshi so‘z — jon ozig‘i. U butun bir gap. Qoida: ibora so‘z birikmasi, maqol esa gap. Lug‘atlar: • izohli — so‘z ma’nosini tushuntiradi; • imlo — so‘z qanday yozilishini ko‘rsatadi; • etimologik — so‘zning kelib chiqishini; • sinonimlar, omonimlar, antonimlar lug‘ati — shu turdagi so‘zlarni; • frazeologik — iboralarni. Istisno: iborani so‘zma-so‘z tarjima qilib bo‘lmaydi, ma’nosi ko‘chma.
Namunaviy masalalar
‘Og‘zi qulog‘ida’ iborasi nimani anglatadi?
Yechim: So‘zma-so‘z emas, ko‘chma ma’no: juda xursand.
Javob: Juda xursand
Yechim: So‘zma-so‘z emas, ko‘chma ma’no: juda xursand.
Javob: Juda xursand
So‘z qanday yozilishini bilish uchun qaysi lug‘atga qaraladi?
Yechim: Yozilishi imlo lug‘atida.
Javob: Imlo lug‘atiga
Yechim: Yozilishi imlo lug‘atida.
Javob: Imlo lug‘atiga
‘Yaxshi so‘z — jon ozig‘i’ ibora mi yoki maqol mi?
Yechim: Tugal fikr beradi, gap.
Javob: Maqol
Yechim: Tugal fikr beradi, gap.
Javob: Maqol
Tipik xatolar
- Iborani so‘zma-so‘z tushunish: qo‘li ochiq — qo‘l ochiq emas, saxiy.
- Maqolni iboradan farqlay olmaslik: maqol tugal fikr.
Mashq
1
‘Ichi qora’ iborasi qanday odamni bildiradi?
Hasadgo‘y, yomon niyatli odamni
2
So‘z ma’nosini tushuntiruvchi lug‘at qaysi?
Izohli lug‘at
3
So‘zning kelib chiqishini qaysi lug‘at beradi?
Etimologik lug‘at