☰ Reja · Ona tili

Leksikologiya II: so‘z boyligi va frazeologiya

7-hafta · blok 1.4 · 3 dars
2

Shevaga oid so‘zlar, kasb-hunar so‘zlari va terminlar

maktab darsligi: ona tili 10–11-sinf, leksikologiya bo‘limi
Maqsad: Dialektizm, kasb-hunar so‘zi va terminni farqlash.
Qoida va g‘oya

Dialektizm (shevaga oid so‘z) — muayyan hududda ishlatiladigan, adabiy tilda bo‘lmagan so‘z. U adabiy nutqda ishlatilmaydi. Kasb-hunar so‘zlari faqat shu soha vakillari ishlatadigan so‘zlar: haydovchi — dvigatel, tormoz; shifokor — tashxis, retsept. Termin — fan yoki soha tushunchasini aniq nomlovchi so‘z: gipotenuza (geometriya), fotosintez (biologiya), gipoteza. Termin odatda bir ma’noli bo‘ladi. Qoida: termin fan doirasida odatda bir ma’noni beradi; kundalik so‘z esa ko‘p ma’noli bo‘lishi mumkin. Istisno: ba’zi kasb so‘zlari keng tarqalib, umumiste’mol so‘ziga aylanadi.

Namunaviy masalalar
‘Gipotenuza’ qanday so‘z turiga kiradi?
Yechim: Matematika (geometriya) sohasining aniq tushunchasi.
Javob: Termin
Dialektizm nima?
Yechim: Faqat ma’lum hududda aytiladigan so‘z.
Javob: Shevaga oid so‘z, muayyan hududda ishlatiladi
‘Tashxis’ so‘zi qaysi kasb vakillari tilida bor?
Yechim: Tibbiyot so‘zi.
Javob: Shifokor (kasb-hunar so‘zi)
Tipik xatolar
  • Shevaga oid so‘zni adabiy so‘z deb hisoblash.
  • Terminga bir nechta ma’no berish: termin bir ma’noli.
Mashq
1
‘Fotosintez’ qaysi fan termini?
2
Kasb-hunar so‘ziga misol keltiring.
3
Termin nimasi bilan oddiy so‘zdan farq qiladi?