☰ Reja · Ona tili

Tinish belgilari II: qo‘shma gap va ko‘chirma gap

5-hafta · blok 1.3 · 3 dars
3

Ko‘chirma gap, muloqot va qo‘shtirnoq

maktab darsligi: ona tili 9-sinf, ko‘chirma gap
Maqsad: Muallif so‘zi va ko‘chirma gap o‘rniga qarab belgilarni qo‘yish.
Qoida va g‘oya

Ko‘chirma gap — boshqa kishining so‘zi o‘z shaklida keltirilishi. Muallif so‘zi — kim aytganini bildiruvchi qism. • Muallif so‘zi oldin: Ona dedi: “Darsga kech qolma.” (ikki nuqta, so‘ng qo‘shtirnoq, nuqta qo‘shtirnoq ichida). • Muallif so‘zi keyin: “Darsga kech qolma”, — dedi ona. (qo‘shtirnoqdan keyin vergul va tire). Ko‘chirma so‘roq yoki undov bo‘lsa, belgi saqlanadi: “Qayerga ketding?” — deb so‘radi dadam. • Muallif so‘zi o‘rtada: “Darsga, — dedi ona, — kech qolma.” Muloqotda (dialogda) har bir javob yangi qatordan tire bilan boshlanadi: — Qayerdasan? — Uydaman. Qo‘shtirnoq asar, gazeta, korxona nomlarida ham ishlatiladi: “Gulzor” gazetasi. Istisno: muloqotda qo‘shtirnoq qo‘yilmaydi.

Namunaviy masalalar
‘Dadam dedi Soat beshda qaytaman’ ni ko‘chirma gap shaklida yozing.
Yechim: Muallif so‘zi oldin: ikki nuqta, qo‘shtirnoq, nuqta.
Javob: Dadam dedi: “Soat beshda qaytaman.”
‘Bugun nima qilamiz deb so‘radi Anvar’ ga ko‘chirma gapni to‘g‘ri belgilang.
Yechim: Ko‘chirma oldin, so‘roq belgisi saqlanadi, keyin tire.
Javob: “Bugun nima qilamiz?” — deb so‘radi Anvar.
‘Ketdik dedi Ali’ ni to‘g‘ri yozing.
Yechim: Ko‘chirma oldin, nuqta o‘rniga vergul, so‘ng tire.
Javob: “Ketdik”, — dedi Ali.
Tipik xatolar
  • Muallif so‘zi oldin kelganda ikki nuqta o‘rniga vergul qo‘yish.
  • Ko‘chirma keyin kelganda uning oxiriga nuqta qo‘yish (so‘roq va undovdan tashqari).
Mashq
1
‘Onam dedi Uyga erta qayt’ ni to‘g‘ri yozing.
2
‘Kim keldi deb so‘radi o‘qituvchi’ ni ko‘chirma gap shaklida yozing.
3
Muloqotda har bir gap qanday boshlanadi?