2
Bog‘lovchisiz qo‘shma gap: vergul, nuqtali vergul, tire, ikki nuqta
maktab darsligi: ona tili 9-sinf, bog‘lovchisiz qo‘shma gap
Maqsad: Bog‘lovchisiz qo‘shma gapda to‘g‘ri belgini tanlash.
Qoida va g‘oya
Bog‘lovchisiz qo‘shma gapda qismlar bog‘lovchisiz, faqat ohang bilan birlashadi. Belgi qismlar orasidagi ma’noga qarab tanlanadi: • vergul — qismlar bir vaqtda yoki ketma-ket bo‘lsa: Quyosh chiqdi, qushlar sayradi. • nuqtali vergul — qismlar uzun va ichida vergul bo‘lsa: Uyda onam, akam bor edi; hovlida esa otam, ukam ishlardi. • tire — keyingi qism natija, qarama-qarshilik yoki kutilmagan voqeani bildirsa: Yomg‘ir to‘xtadi — biz yo‘lga chiqdik. • ikki nuqta — keyingi qism oldingisini izohlasa yoki sababini aytsa: Dars bekor bo‘ldi: o‘qituvchi kasal edi. Istisno: qismlar juda qisqa va bir-biriga yaqin bo‘lsa, ba’zan vergul yetarli bo‘ladi.
Namunaviy masalalar
‘Yomg‘ir to‘xtadi biz yo‘lga chiqdik’ gapiga mos belgini qo‘ying.
Yechim: Ikkinchi qism natija: tire.
Javob: Yomg‘ir to‘xtadi — biz yo‘lga chiqdik.
Yechim: Ikkinchi qism natija: tire.
Javob: Yomg‘ir to‘xtadi — biz yo‘lga chiqdik.
‘Dars bekor bo‘ldi o‘qituvchi kasal edi’ gapiga belgi qo‘ying.
Yechim: Ikkinchi qism sababni izohlaydi: ikki nuqta.
Javob: Dars bekor bo‘ldi: o‘qituvchi kasal edi.
Yechim: Ikkinchi qism sababni izohlaydi: ikki nuqta.
Javob: Dars bekor bo‘ldi: o‘qituvchi kasal edi.
‘Bog‘da gullar, o‘tlar o‘sdi o‘rmonda daraxtlar, butalar yashnadi’ gapida qismlarni qaysi belgi ajratadi?
Yechim: Qismlarning ichida vergul bor: nuqtali vergul.
Javob: Nuqtali vergul
Yechim: Qismlarning ichida vergul bor: nuqtali vergul.
Javob: Nuqtali vergul
Tipik xatolar
- Izohlovchi qismdan oldin tire qo‘yish: ikki nuqta kerak.
- Natija ma’nosida vergul qo‘yib, tireni unutish.
Mashq
1
‘Ertalab shamol turdi bulutlar tarqaldi’ gapiga belgi qo‘ying (ketma-ket voqea).
Ertalab shamol turdi, bulutlar tarqaldi.
2
‘Men kechikdim transport yo‘q edi’ gapiga belgi qo‘ying.
Men kechikdim: transport yo‘q edi.
3
Nuqtali vergul qachon qo‘yiladi?
Qismlar uzun va ichida vergul bor bo‘lganda