☰ Reja · Ona tili

Tinish belgilari I: sodda gap

4-hafta · blok 1.3 · 3 dars
3

Tire, qavs va ajratilgan bo‘laklar

maktab darsligi: ona tili 8–9-sinf, tinish belgilari
Maqsad: Ega va kesim orasidagi tireni, izohlovchini va qavsni tanib qo‘llash.
Qoida va g‘oya

Tire quyidagi hollarda qo‘yiladi: • ega va kesim ot (yoki son, olmosh) bilan ifodalansa: Toshkent — O‘zbekistonning poytaxti. • uyushiq bo‘laklardan keyin umumlashtiruvchi so‘z kelsa: Olma, nok — barcha mevalar. Qavs izoh yoki qo‘shimcha ma’lumot uchun ishlatiladi: Imtihon (har yili) bahorda bo‘ladi. Izohlovchi (kim? nima? savoliga javob beruvchi, oldingi so‘zni aniqlashtiradigan so‘z) vergul yoki tire bilan ajratiladi. Istisno: ega yoki kesim fe’l bo‘lsa, tire qo‘yilmaydi: Quyosh chiqdi.

Namunaviy masalalar
‘Samarqand qadimiy shahar’ gapiga tire qo‘ying.
Yechim: Ega va kesim ot bilan ifodalangan.
Javob: Samarqand — qadimiy shahar.
Qaysi gapda tire qo‘yilmaydi: ‘Kitob do‘st’ yoki ‘Bola o‘qiydi’?
Yechim: Kesim fe’l bo‘lsa, tire kerak emas.
Javob: Bola o‘qiydi.
‘Imtihon har yili bahorda bo‘ladi’ gapida ‘har yili’ ni izoh sifatida qavsga oling.
Yechim: Qo‘shimcha izoh qavs ichiga olinadi.
Javob: Imtihon (har yili) bahorda bo‘ladi.
Tipik xatolar
  • Ega va kesim ot bo‘lsa-da, tire qo‘ymaslik.
  • Kesim fe’l bo‘lsa ham tire qo‘yish.
Mashq
1
‘Mening onam o‘qituvchi’ gapiga tire qo‘ying.
2
‘Quyosh balandlab chiqdi’ gapida tire kerakmi?
3
Tire qo‘yilishining ikki holini ayting.