☰ Reja · Ona tili

Tinish belgilari I: sodda gap

4-hafta · blok 1.3 · 3 dars
2

Uyushiq bo‘laklarda vergul va ikki nuqta

maktab darsligi: ona tili 8-sinf, uyushiq bo‘lakli gaplar
Maqsad: Uyushiq bo‘laklar orasiga vergulni va umumlashtiruvchi so‘zdan keyin ikki nuqtani to‘g‘ri qo‘yish.
Qoida va g‘oya

Uyushiq bo‘laklar — gapda bir xil savolga javob bo‘lib, bir bo‘lakka tobe so‘zlar. • Bog‘lovchisiz sanalganda orasiga vergul qo‘yiladi: Savatda olma, nok, anor bor. • va, hamda, yoki bog‘lovchilaridan oldin vergul qo‘yilmaydi: Olma, nok va anor bor. • ammo, lekin, biroq, emas bilan qarama-qarshi qismlar vergul bilan ajratiladi: Yozni emas, qishni yoqtiraman. • takrorlangan ham, na oldidan vergul: Ham o‘qidi, ham yozdi. Umumlashtiruvchi so‘z (hamma, hech kim, barcha) uyushiq bo‘laklardan oldin kelsa, undan keyin ikki nuqta qo‘yiladi: Bog‘da hamma narsa bor edi: olma, nok va anor. Uyushiq bo‘laklardan keyin umumlashtiruvchi so‘z kelsa, oldiga tire qo‘yiladi: Olma, nok, anor — hammasi pishgan.

Namunaviy masalalar
‘Bog‘da gul lola va atirgul ochilgan’ gapiga vergul qo‘ying.
Yechim: Gul, lola — orasida vergul; ‘va’ oldida vergul qo‘yilmaydi.
Javob: Bog‘da gul, lola va atirgul ochilgan.
‘Stolda kitob daftar qalam yotibdi’ ni to‘g‘ri yozing.
Yechim: Uchta uyushiq ega: kitob, daftar, qalam.
Javob: Stolda kitob, daftar, qalam yotibdi.
‘Bizga hamma keldi o‘qituvchilar o‘quvchilar ota-onalar’ gapini ikki nuqta bilan to‘g‘rilang.
Yechim: Umumlashtiruvchi ‘hamma’ + uyushiq bo‘laklar: Bizga hamma keldi: o‘qituvchilar, o‘quvchilar, ota-onalar.
Javob: Bizga hamma keldi: o‘qituvchilar, o‘quvchilar, ota-onalar.
Tipik xatolar
  • ‘va’ dan oldin vergul qo‘yish: Ali, Vali, va Karim xato.
  • Hamma bo‘laklardan oldin ikki nuqta qo‘yish: faqat umumlashtiruvchi so‘zdan keyin.
Mashq
1
‘Men choy yoki kofe ichaman’ gapida vergul kerakmi?
2
‘Olma nok uzum — hammasi shirin’ ni to‘g‘ri yozing.
3
‘Yozni emas qishni yoqtiraman’ gapiga vergul qo‘ying.