DTM Ona tili, 2-hafta: So‘z va gap ohangi

So‘z va gap ohangi

maktab darsligi: ona tili 11-sinf, I fasl (ohang)

Maqsad: Gap turini ohangidan aniqlash, mantiqiy urg‘uni va pauzani tushunish.

Qoida va g‘oya

Ohang — nutqda ovozning ko‘tarilishi, pasayishi va kuchayishi. Gap ohangi uchta asosiy turga bo‘linadi: • darak ohangi — ovoz oxirida pasayadi: Yomg‘ir yog‘di. • so‘roq ohangi — ovoz so‘roq so‘zida yoki oxirida ko‘tariladi: Yomg‘ir yog‘dimi? • undov ohangi — his-tuyg‘u bilan, kuchli aytiladi: Naqadar go‘zal kun! Mantiqiy urg‘u — gapda eng muhim so‘zni ajratib ko‘rsatish. Qaysi so‘zga tushsa, shu so‘z ta’kidlanadi: ALI keldi (boshqa emas), Ali KELDI (ketmadi). Pauza (to‘xtam) gapni qismlarga ajratadi va yozuvda ko‘pincha vergul bilan ko‘rsatiladi. Eslatma: gap oxiridagi belgi gap maqsadiga qarab tanlanadi: darak — nuqta, so‘roq — so‘roq belgisi, undov — undov belgisi.

Namunaviy masalalar

‘Bugun havo issiq.’ gapi qaysi ohangda aytiladi?
Yechim: Xabar beradi, ovoz oxirida pasayadi.
Javob: Darak ohangida

‘Dilnoza daftarni oldi’ gapida ‘Dilnoza’ ga mantiqiy urg‘u tushsa, nimani bildiradi?
Yechim: Ajratilgan so‘z — Dilnoza. Daftarni boshqa emas, aynan u olgani ta’kidlanadi.
Javob: Daftarni aynan Dilnoza olgani

Gapdagi vergul nutqda nimaga to‘g‘ri keladi?
Yechim: Vergul joyida ovoz qisqa to‘xtaydi.
Javob: Pauzaga (to‘xtamga)

Tipik xatolar

Undov ohangini faqat undov belgisi bilan bog‘lash: asosiysi his-tuyg‘uli aytilishi.
Mantiqiy urg‘uni so‘z urg‘usi bilan aralashtirish: mantiqiy urg‘u gap darajasida, so‘z urg‘usi bo‘g‘in darajasida.

Mashq

‘Siz qachon keldingiz?’ gapi qaysi ohangda aytiladi?

Mantiqiy urg‘u nima?

‘Ajoyib manzara!’ gapi qaysi ohangda?

Talaffuz me’yorlari

So‘z va gap ohangi