☰ Reja · Ona tili

Talaffuz me’yorlari

2-hafta · blok 1.2 · 3 dars
2

Urg‘u me’yori

maktab darsligi: ona tili 5-sinf va 11-sinf, urg‘u mavzulari
Maqsad: O‘zbek tilida urg‘u tushadigan bo‘g‘inni topish.
Qoida va g‘oya

Urg‘u — so‘zdagi bir bo‘g‘inning kuchliroq aytilishi. O‘zbek tilida urg‘u ko‘pincha oxirgi bo‘g‘inga tushadi: qalAm, maktAb, bolalAr. Qo‘shimcha qo‘shilsa, urg‘u shu qo‘shimchaga o‘tadi: kitOb → kitoblAr → kitoblarimizdA. Istisnolar: • yuklamalar (-mi, -chi, -ku) urg‘u olmaydi; urg‘u ulardan oldingi bo‘g‘inda qoladi: kelDImi, SENchi; • bo‘lishsizlik -ma ham urg‘u olmaydi, urg‘u undan oldingi bo‘g‘inga tushadi: OLma (olmang, fe’l); meva nomi olMA esa oxirgi bo‘g‘inda urg‘u oladi. Urg‘u ba’zan ma’no farqlaydi, shuning uchun uni to‘g‘ri qo‘yish kerak.

Namunaviy masalalar
‘Bolalar’ so‘zida urg‘u qaysi bo‘g‘inga tushadi?
Yechim: bo-la-lar — uch bo‘g‘in, urg‘u oxirgisiga.
Javob: Uchinchi bo‘g‘inga (-lar)
‘Keldimi’ so‘zida urg‘u qayerda?
Yechim: kel-di-mi: -mi yuklama, urg‘u olmaydi, demak oldingi bo‘g‘inga (di).
Javob: Ikkinchi bo‘g‘inga (-di)
‘Maktabda’ so‘zida urg‘u qaysi bo‘g‘inda?
Yechim: mak-tab-da: qo‘shimcha -da urg‘uni oladi.
Javob: Uchinchi bo‘g‘inda (-da)
Tipik xatolar
  • Yuklamaga (-mi) urg‘u qo‘yish: yuklama urg‘usiz.
  • Urg‘u qo‘shimchaga o‘tishini unutib, har doim o‘zak bo‘g‘iniga qo‘yish.
Mashq
1
‘Kitoblarimiz’ so‘zida urg‘u qaysi bo‘g‘inga tushadi?
2
‘Bordingmi’ so‘zida urg‘u qayerda?
3
Urg‘u ma’no farqlaydigan bir juft so‘zni ayting.