☰ Reja · Ona tili

Sintaksis III: qo‘shma gaplar va ko‘chirma gap

14-hafta · blok 1.7 · 3 dars
3

Ko‘chirma gap va o‘zlashtirma gap

maktabga qarang: ona tili 9-sinf, Ko‘chirma va o‘zlashtirma gap
Maqsad: Ko‘chirma gapni to‘g‘ri yozish va o‘zlashtirma gapga aylantirish.
Qoida va g‘oya

Ko‘chirma gap — boshqa kishining so‘zi o‘z holicha keltiriladi. Kim aytganini bildiruvchi qism — muallif gapi. • Muallif gapi oldin: Ona dedi: “Darsga kech qolma.” (ikki nuqta, qo‘shtirnoq). • Muallif gapi keyin: “Darsga kech qolma”, — dedi ona. • Muallif gapi o‘rtada: “Darsga, — dedi ona, — kech qolma.” O‘zlashtirma gap — boshqa kishining so‘zi mazmuni o‘z so‘zlarimiz bilan aytiladi: Ona darsga kech qolmaslikni aytdi. Ko‘chirmani o‘zlashtirmaga aylantirganda qo‘shtirnoq tushadi, shaxs olmoshlari o‘zgaradi (men → u), gap bitta sodda gapga aylanishi mumkin. Qoida: ko‘chirma gap muallif gapiga ikki nuqta yoki tire orqali bog‘lanadi, o‘zlashtirma gapda esa bunday belgi yo‘q.

Namunaviy masalalar
Ko‘chirma gap shaklida yozing: ‘Akam so‘radi Choy ichasanmi’.
Yechim: Muallif gapi oldin, so‘roq belgisi saqlanadi.
Javob: Akam so‘radi: “Choy ichasanmi?”
O‘zlashtirma gapga aylantiring: ‘Lola: “Men kitob olaman”, — dedi’.
Yechim: Qo‘shtirnoq tushadi, ‘men’ → ‘u’ (ko‘rinmaydi).
Javob: Lola kitob olishini aytdi.
‘“Ertaga imtihon bor”, — dedi o‘qituvchi’ gapida muallif gapini toping.
Yechim: Ko‘chirmadan keyingi qism.
Javob: dedi o‘qituvchi
Tipik xatolar
  • O‘zlashtirma gapda qo‘shtirnoq saqlash: o‘zlashtirmada qo‘shtirnoq yo‘q.
  • Shaxs olmoshini o‘zgartirmaslik: ‘men boraman’ → ‘u borishini aytdi’.
Mashq
1
Ko‘chirma gap shaklida yozing: ‘Singlim so‘radi Yomg‘ir to‘xtadimi’.
2
O‘zlashtirma gapga aylantiring: ‘“Men yordam beraman”, — dedi Dilshod’.
3
Muallif gapi oldin kelganda uning oxirida qaysi belgi qo‘yiladi?
4
‘“Yaxshi”, — dedi ona’ gapida muallif gapini toping.