3
To‘liq va to‘liqsiz gap, bir tarkibli gaplar
maktabga qarang: ona tili 8-sinf, Bir tarkibli gaplar
Maqsad: Gap tarkibini va turini aniqlash.
Qoida va g‘oya
To‘liq gapda kerakli bo‘laklar bor. To‘liqsiz gapda biror bo‘lak tushib qolgan, ma’nosi oldingi gap yoki vaziyatdan bilinadi: — Qayerga borasiz? — Bozorga. Qo‘shma gapda ham uchraydi: Men olma oldim, u — nok (kesim tushgan, o‘rniga tire). Ikki tarkibli gapda ega ham, kesim ham bor. Bir tarkibli gapda faqat bitta bosh bo‘lak bo‘ladi: • atov gap — faqat ega: Qor. Kech. • shaxsi aniq gap — kesim egani shaxs qo‘shimchasi bilan bildiradi: Kitob o‘qiyman. • shaxsi noaniq gap — ega noma’lum, kesim uchinchi shaxs ko‘plikda: Eshikni taqillatishdi. Qoida: atov gapda kesim yo‘q, to‘liqsiz gapda esa tushgan bo‘lak qayta tiklanadi.
Namunaviy masalalar
‘Qor.’ qanday gap?
Yechim: Faqat ega, kesim yo‘q.
Javob: Atov gap (bir tarkibli)
Yechim: Faqat ega, kesim yo‘q.
Javob: Atov gap (bir tarkibli)
‘Soat nechada? — Beshda.’ Javob qanday gap?
Yechim: Ega va kesim tushgan, oldingi gapdan bilinadi.
Javob: To‘liqsiz gap
Yechim: Ega va kesim tushgan, oldingi gapdan bilinadi.
Javob: To‘liqsiz gap
‘Eshikni taqillatishdi’ qanday gap?
Yechim: Ega noma’lum, kesim 3-shaxs ko‘plik.
Javob: Shaxsi noaniq gap
Yechim: Ega noma’lum, kesim 3-shaxs ko‘plik.
Javob: Shaxsi noaniq gap
Tipik xatolar
- Atov gapni to‘liqsiz gap bilan aralashtirish: atov gap o‘z-o‘zidan tugal.
- Shaxsi aniq gapni to‘liqsiz gap deb olish: bunda ega ifodalanmaydi, ammo gap tugal; egani kesimdagi shaxs qo‘shimchasi ko‘rsatadi.
Mashq
1
‘Kuz.’ qanday gap?
Atov gap
2
‘Maktabga boraman’ qanday bir tarkibli gap?
Shaxsi aniq gap
3
‘Qo‘ng‘iroq qilishdi’ qanday bir tarkibli gap?
Shaxsi noaniq gap
4
‘— Qaysi shahar? — Buxoro.’ Javob qanday gap?
To‘liqsiz gap