2
Ajratilgan bo‘laklar, undalma, kirish so‘z va kiritma qism
maktabga qarang: ona tili 8-sinf, Ajratilgan bo‘lakli gaplar
Maqsad: Gap bo‘lagi bo‘lmagan qismlarni va ajratilgan bo‘laklarni farqlash.
Qoida va g‘oya
Ajratilgan bo‘lak — ma’nosini ta’kidlash uchun alohida ohang bilan aytilib, vergul bilan ajratiladigan bo‘lak. Izohlovchi so‘zni izohlaydi: Chirchiq daryosi, mamlakatimizdagi yirik daryolardan biri, tog‘lardan oqadi. Undalma — murojaat: Bola, bu yerga kel. Vergul bilan ajratiladi. Kirish so‘z — so‘zlovchining munosabati (ishonch, taxmin, his): albatta, ehtimol, afsuski, aytmoqchi. Vergul bilan ajratiladi. Kiritma qism — qo‘shimcha izoh, qavs yoki tire ichida: Kitob (qizil muqovali) javonda turibdi. Qoida: undalma, kirish so‘z va kiritma qism gap bo‘lagi emas; ularni olib tashlasa ham gap tuzilishi buzilmaydi. Istisno: undalmaga o‘xshash so‘z gap boshida ega bo‘lishi mumkin: ‘Bola keldi’ da bola — ega.
Namunaviy masalalar
‘Afsuski, dars bekor bo‘ldi’ gapida kirish so‘zni toping.
Yechim: So‘zlovchining munosabati, gap bo‘lagi emas.
Javob: Afsuski
Yechim: So‘zlovchining munosabati, gap bo‘lagi emas.
Javob: Afsuski
‘Anvar, uyga qayt’ gapida undalmani toping.
Yechim: Murojaat bildiradi.
Javob: Anvar
Yechim: Murojaat bildiradi.
Javob: Anvar
‘Chirchiq daryosi, mamlakatimizdagi yirik daryolardan biri, tog‘lardan oqadi’ gapida ajratilgan qismni toping.
Yechim: Ikki vergul oralig‘ida, daryoni izohlaydi.
Javob: mamlakatimizdagi yirik daryolardan biri (izohlovchi)
Yechim: Ikki vergul oralig‘ida, daryoni izohlaydi.
Javob: mamlakatimizdagi yirik daryolardan biri (izohlovchi)
Tipik xatolar
- Kirish so‘zni gap bo‘lagi deb hisoblash: ular gap bo‘lagi emas.
- Undalmani egadan ajratmaslik: ‘Bola, kel’ da bola — undalma, ‘Bola keldi’ da — ega.
Mashq
1
‘Aytmoqchi, ertaga imtihon bor’ gapida kirish so‘zni toping.
Aytmoqchi
2
‘Opajon, choy iching’ gapida undalmani toping.
Opajon
3
Vergulni qo‘ying: ‘Ehtimol ertaga yomg‘ir yog‘adi.’
Ehtimol, ertaga yomg‘ir yog‘adi.
4
Kiritma qism qanday ajratiladi?
Qavs yoki tire bilan