3
Ikkinchi darajali bo‘laklar: to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol
maktabga qarang: ona tili 8-sinf, Sodda gap
Maqsad: Ikkinchi darajali bo‘laklarni so‘roqqa qarab topish.
Qoida va g‘oya
To‘ldiruvchi — predmet bildiradi, kelishik so‘roqlariga javob beradi. Vositasiz to‘ldiruvchi — tushum kelishigida (kimni? nimani?); vositali to‘ldiruvchi — boshqa kelishiklarda (kimga? kimdan? nima haqida?). Aniqlovchi — otning belgisini bildiradi: sifatlovchi (qanday? qaysi? nechta?): yashil bog‘; qaratqich aniqlovchi (kimning? nimaning?): maktabning bog‘i. Hol — harakat belgisini bildiradi: • payt (qachon?) — ertalab; • o‘rin (qayerda? qayerga?) — bog‘da; • tarz (qanday?) — sekin; • sabab (nega?); • maqsad (nima uchun?); • daraja-miqdor (qancha?). Qoida: aniqlovchi otga, hol fe’lga bog‘lanadi. Istisno: ‘kimga?’ — to‘ldiruvchi, ‘qayerga?’ — o‘rin holi.
Namunaviy masalalar
‘Ona nonni yopdi’ gapida to‘ldiruvchini toping.
Yechim: ‘Nimani yopdi?’ — nonni.
Javob: Nonni (vositasiz to‘ldiruvchi)
Yechim: ‘Nimani yopdi?’ — nonni.
Javob: Nonni (vositasiz to‘ldiruvchi)
‘Biz bahorda sayr qildik’ gapida hol turini toping.
Yechim: ‘Qachon?’ — bahorda.
Javob: Payt holi
Yechim: ‘Qachon?’ — bahorda.
Javob: Payt holi
‘Dilnozaning ukasi keldi’ gapida aniqlovchini toping.
Yechim: ‘Kimning ukasi?’ — Dilnozaning.
Javob: Dilnozaning (qaratqich aniqlovchi)
Yechim: ‘Kimning ukasi?’ — Dilnozaning.
Javob: Dilnozaning (qaratqich aniqlovchi)
Tipik xatolar
- Aniqlovchini hol bilan aralashtirish: aniqlovchi otga, hol fe’lga bog‘lanadi.
- ‘Qayerga?’ so‘rog‘ini to‘ldiruvchi deb olish: ‘maktabga bordi’ da ‘qayerga?’ — o‘rin holi.
Mashq
1
‘Biz kutubxonada o‘tirdik’ gapida hol turini toping.
O‘rin holi
2
‘Baland daraxt qulab tushdi’ gapida aniqlovchini toping.
baland
3
‘Opam akamga xat yozdi’ gapida vositali to‘ldiruvchini toping.
akamga
4
‘Bola sekin yurdi’ gapida hol turini toping.
Tarz holi