2
Gap turlari, ega va kesim
maktabga qarang: ona tili 8-sinf, Sodda gap
Maqsad: Gap turini va bosh bo‘laklarni aniqlash.
Qoida va g‘oya
Maqsadiga ko‘ra gap turlari: • darak gap — xabar beradi: Dars boshlandi. • so‘roq gap — so‘raydi: Dars qachon boshlanadi? • buyruq gap — buyruq yoki iltimos bildiradi: Daftaringni och. Ohangiga ko‘ra: undov gap — his-hayajon bilan aytiladi (!); undovsiz gap. Gapning bosh bo‘laklari: • ega — ‘kim?’, ‘nima?’ so‘rog‘iga javob beradi, odatda bosh kelishikda; ot, olmosh, otlashgan so‘z, harakat nomi bilan ifodalanadi; • kesim — ega haqida xabar: fe’l (yozdi), ot (o‘qituvchi), sifat bilan ifodalanadi. Qoida: kesim ega bilan shaxs va sonda moslashadi. Istisno: ega ba’zan gapda ifodalanmaydi; uni kesimdagi shaxs qo‘shimchasi ko‘rsatadi: Kitob o‘qiyman (qo‘shimcha -man “men”ni bildiradi). Bunday gap bir tarkibli gap hisoblanadi.
Namunaviy masalalar
‘Bolalar bog‘da o‘ynadi’ gapida egani toping.
Yechim: ‘Kim o‘ynadi?’ — bolalar.
Javob: Bolalar
Yechim: ‘Kim o‘ynadi?’ — bolalar.
Javob: Bolalar
‘Opam o‘qituvchi’ gapida kesimni toping.
Yechim: Ega haqida xabar, ot bilan ifodalangan.
Javob: O‘qituvchi
Yechim: Ega haqida xabar, ot bilan ifodalangan.
Javob: O‘qituvchi
‘Soat necha bo‘ldi?’ gapi maqsadiga ko‘ra qaysi turda?
Yechim: So‘raydi.
Javob: So‘roq gap
Yechim: So‘raydi.
Javob: So‘roq gap
Tipik xatolar
- Ot bilan ifodalangan kesimni ega deb olish: ‘Opam o‘qituvchi’ da ega — opam.
- Egani doim gapning birinchi so‘zi deb o‘ylash: tartib o‘zgarishi mumkin.
Mashq
1
‘Yangi kitob javonda turibdi’ gapida egani toping.
kitob
2
‘Akam muhandis’ gapida kesim qaysi so‘z?
muhandis
3
‘Derazani oching’ gapi maqsadiga ko‘ra qaysi turda?
Buyruq gap
4
‘Men dars tayyorladim’ gapida ega qaysi turkum bilan ifodalangan?
Olmosh (men)