☰ Reja · Ona tili

Morfologiya III: fe’l, ravish va yordamchi so‘zlar

11-hafta · blok 1.6 · 3 dars
2

Fe’lning shakllari: harakat nomi, sifatdosh, ravishdosh

maktabga qarang: ona tili 6-sinf, Fe’l; 7-sinf
Maqsad: Harakat nomi, sifatdosh va ravishdoshni farqlash.
Qoida va g‘oya

Bu uch shakl fe’lning o‘ziga xos shakllari: fe’l belgilari bilan birga boshqa turkum xususiyatini oladi. • Harakat nomi — ot xususiyati: -ish, -moq. Kelishik va egalik oladi: o‘qish, o‘qishni, o‘qishim. • Sifatdosh — sifat xususiyati: -gan, -ayotgan, -adigan. Otga bog‘lanadi: kelgan mehmon, keladigan kun. • Ravishdosh — ravish xususiyati: -ib, -gach, -guncha, takror -a/-y. Fe’lga bog‘lanadi: kulib gapirdi, kelgach aytdi. Qoida: sifatdosh otni, ravishdosh fe’lni izohlaydi. Istisno: sifatdosh otlashib, ot vazifasida kelishi mumkin: kelganlar.

Namunaviy masalalar
‘Yozish’ fe’lning qaysi shakli?
Yechim: -ish qo‘shimchasi, ot kabi kelishik oladi.
Javob: Harakat nomi
‘Kelgan mehmon’ birikmasida sifatdoshni toping.
Yechim: ‘Qanday mehmon?’ — kelgan.
Javob: Kelgan
‘Kulib gapirdi’ birikmasida ravishdoshni toping.
Yechim: Fe’lni izohlaydi.
Javob: Kulib
Tipik xatolar
  • Sifatdosh bilan ravishdoshni aralashtirish: -gan otga, -ib fe’lga bog‘lanadi.
  • ‘-gan’ ni o‘tgan zamon qo‘shimchasi deb olish: ‘keldi’ (-di) va ‘kelgan’ (sifatdosh) bir narsa emas.
Mashq
1
‘Ishlamoq’ qaysi shakl?
2
‘Ochilgan eshik’ birikmasida sifatdoshni toping.
3
‘Yugurib keldi’ birikmasida ravishdoshni toping.
4
‘Kitob o‘qish foydali’ gapida harakat nomini toping.