☰ Reja · Ona tili

Fonetika va grafika

1-hafta · blok 1.1 · 3 dars
3

Tovush o‘zgarishlari

maktab darsligi: ona tili 5-sinf va 11-sinf, fonetika qismi
Maqsad: Tovush tushishi, singish (assimilyatsiya) va o‘rin almashinuvini farqlash.
Qoida va g‘oya

So‘z o‘zgarganda yoki qo‘shimcha qo‘shilganda tovushlar ham o‘zgarishi mumkin. • Tovush tushishi: unli tushadi — o‘g‘il+i → o‘g‘li, qorin+i → qorni. • Assimilyatsiya (singish): qo‘shni tovush o‘xshab ketadi — bir+ta → bitta (r tovushi t ga singdi). • Metateza (o‘rin almashish): tovushlar o‘rni almashadi — kirpik → kiprik. • Tovush orttirilishi: so‘z boshida yoki o‘rtasida qo‘shimcha tovush paydo bo‘ladi, ayniqsa o‘zlashma so‘zlarda. Akkomodatsiya — qo‘shni tovushlar ta’sirida talaffuzning biroz moslashishi; u yozuvda odatda ko‘rinmaydi. Istisno: har qanday qo‘shimcha ham tovushni o‘zgartirmaydi — kitob+lar → kitoblar, tovush o‘zgarmagan.

Namunaviy masalalar
‘Burun+i → burni’ da qanday hodisa bor?
Yechim: Birinchi so‘zdagi u unlisi tushib qolgan.
Javob: Unli tushishi
‘Bir+ta → bitta’ da qanday hodisa yuz bergan?
Yechim: r tovushi keyingi t ga o‘xshab, t bo‘lib ketgan.
Javob: Assimilyatsiya (singish)
‘Kirpik – kiprik’ juftligida nima bo‘lgan?
Yechim: r va p tovushlari o‘rin almashgan.
Javob: Metateza
Tipik xatolar
  • Unli tushishini assimilyatsiya bilan aralashtirish: tushishda tovush yo‘qoladi, singishda o‘zgaradi.
  • Har bir qo‘shimchani tovush o‘zgarishi deb hisoblash: ko‘pincha so‘z o‘zgarmaydi.
Mashq
1
‘Ko‘ngil+i → ko‘ngli’ da qanday hodisa bor?
2
‘O‘n+ta → o‘nta’ da tovush o‘zgarganmi?
3
Metateza nima?