☰ Reja · Ona tili

Fonetika va grafika

1-hafta · blok 1.1 · 3 dars
2

Bo‘g‘in, so‘z ko‘chirish va urg‘u

maktab darsligi: ona tili 5-sinf, bo‘g‘in va urg‘u mavzulari
Maqsad: So‘zni bo‘g‘inlarga ajratish va qatordan qatorga to‘g‘ri ko‘chirish.
Qoida va g‘oya

Bo‘g‘in — bir nafasda aytiladigan tovushlar guruhi. O‘zbek tilida bo‘g‘in unli bilan hosil bo‘ladi, shuning uchun bo‘g‘in soni unli soniga teng. Ochiq bo‘g‘in unli bilan tugaydi (bo-la), yopiq bo‘g‘in undosh bilan tugaydi (kitob). Ko‘chirish qoidalari: • so‘z bo‘g‘inlar bo‘yicha ko‘chiriladi: mak-tab; • bir harfni qatorda qoldirib yoki ko‘chirib bo‘lmaydi: o‘qi-tuvchi (o‘-qituvchi emas); • sh, ch, ng, o‘, g‘ bo‘linmaydi; • tutuq belgisi (’) oldingi bo‘g‘inda qoladi: ma’-no. Urg‘u — bo‘g‘inlardan birining kuchliroq aytilishi. Odatda oxirgi bo‘g‘inga tushadi: bolaLAR. Istisno: bo‘lishsizlik -ma va ba’zi so‘zlarda urg‘u o‘zgaradi: olMA (meva), OLma (olmoq fe’li, bo‘lishsiz).

Namunaviy masalalar
‘Maktabga’ so‘zini bo‘g‘inlarga ajrating.
Yechim: Unlilar: a, a, a — uchta, demak 3 bo‘g‘in: mak-tab-ga.
Javob: mak-tab-ga
‘Ma’no’ so‘zi qatorga qanday ko‘chiriladi?
Yechim: Tutuq belgisi oldingi bo‘g‘inda qoladi: ma’- keyingi qatorda no.
Javob: ma’-no
‘Oltin’ va ‘ko‘prik’ so‘zlarini ko‘chirish uchun bo‘ling.
Yechim: oltin: ol-tin. ko‘prik: unli o‘ va i, shuning uchun ko‘p-rik.
Javob: ol-tin; ko‘p-rik
Tipik xatolar
  • Bir harfni oldingi qatorda qoldirish (a-yol) xato; bunday so‘z ko‘chirilmaydi yoki ayol deb yozib turiladi.
  • Tutuq belgisini keyingi qatorga olib o‘tish: u oldingi bo‘g‘inda qoladi.
  • sh yoki ng ni ikkiga bo‘lish (s-hamol): bu tovushlar bo‘linmaydi.
Mashq
1
‘Kitoblar’ nechta bo‘g‘inli?
2
‘Ishchi’ so‘zini ko‘chirish uchun bo‘ling.
3
‘Mash’al’ so‘zini ko‘chirish uchun bo‘ling.
4
‘Olma’ so‘zida urg‘u birinchi bo‘g‘inda bo‘lsa, nima anglatadi?