Ikkilik sanoq sistemasida amallar bajarish
Ustun usulidagi arifmetik amallar barcha pozitsiyali sistemalarda o‘nlik sistemadagidek bajariladi: razryadlar o‘ngdan chapga qarab ishlanadi. Qo‘shishda razryad yig‘indisi sistema asosiga yetsa yoki oshsa, asosga teng qismi keyingi razryadga o‘tadi. Ikkilikda qo‘shish jadvali juda qisqa: 0 + 0 = 0, 0 + 1 = 1, 1 + 0 = 1, 1 + 1 = 10 (nol yoziladi, 1 ko‘chadi). Uch birni qo‘shsak, 1 + 1 + 1 = 11: 1 yoziladi, 1 ko‘chadi. Ayirishda 0 dan 1 ni ayirib bo‘lmasa, chap qo‘shnidan «qarz» olinadi: 10 – 1 = 1. Ko‘paytirish jadvali: 0 · 0 = 0, 0 · 1 = 0, 1 · 0 = 0, 1 · 1 = 1; ustunli ko‘paytirishda ko‘paytuvchining har bir 1 raqami uchun ko‘paytiriluvchi bir razryad chapga surilib yoziladi, so‘ng ular qo‘shiladi. Natijani tekshirish uchun sanashdan foydalanish mumkin: 0, 1, 10, 11, 100, 101, 110, 111, 1000 … ro‘yxatida 110 ro‘yxatda noldan keyin oltinchi turadi, ya’ni oltiga teng, 1000 esa sakkizga teng.
| Qo‘shish | Ko‘paytirish |
|---|---|
| 0 + 0 = 0 | 0 · 0 = 0 |
| 0 + 1 = 1 | 0 · 1 = 0 |
| 1 + 0 = 1 | 1 · 0 = 0 |
| 1 + 1 = 10 | 1 · 1 = 1 |
00100101₂ = 32 + 4 + 1 = 37
Tugmalar bitlarni almashtiradi: 1 — qo‘shiladi, 0 — qo‘shilmaydi
Odometrda 999 ga 1 qo‘shilsa, 1000 chiqadi: hamma 9 lar 0 bo‘lib, bir xona chapga o‘tadi. Ikkilik tizimda 0111 ga 1 qo‘shilsa 1000 bo‘ladi, ya’ni 7 + 1 = 8. Ko‘chirish qoidasi hamma tizimlarda bir xil.
Kompyuter muhandisi chiplar uchun qo‘shish sxemalarini loyihalaydi, dasturchi bitli amallarni bajaradi, hisoblagich yasovchi sanoq mexanizmini rejalashtiradi.
Qog‘ozga 0 dan boshlab har safar 1 qo‘shib ikkilik sanoqni 1000 gacha yozing: 0, 1, 10, 11, ... Ko‘chirish qaysi qadamlarda bo‘lishini belgilang.
| ko‘chirish | 1 | 1 | 1 | 1 | |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 0 | 1 | 1 | ||
| + | 1 | 0 | 1 | ||
| = | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| 1 | 0 | 0 | 1 | ||
| · | 1 | 1 | |||
| 1 | 0 | 0 | 1 | ||
| + | 1 | 0 | 0 | 1 | 0 |
| = | 1 | 1 | 0 | 1 | 1 |
«Ikkilik estafeta»: har jamoada o‘quvchilar navbat bilan ustun usulida bitta razryadni hisoblaydi (ko‘chirishni keyingisiga uzatadi). Eng tez va xatosiz tugatgan jamoa yutadi.