Internetda ishlashni ta’minlovchi dasturlar
Veb-brauzer (inglizcha browser – ko‘rib chiquvchi) – WWW dagi veb-sahifalarni yuklab, ekranda ko‘rsatadigan dastur. Birinchi brauzerni 1990-yilda Tim Berners-Li yaratgan (u WorldWideWeb deb atalgan). Hozir Google Chrome, Mozilla Firefox, Microsoft Edge, Safari, Opera kabi brauzerlar keng tarqalgan; darslikda eslatilgan Internet Explorer esa eskirgan va 2022-yilda ishdan chiqarilgan, lekin brauzerlar tuzilishi o‘xshash. Brauzerning vazifalari: sahifani manzili bo‘yicha topib ochish, ko‘rsatish, kerak bo‘lsa saqlash yoki chop etish. Oynaning asosiy qismlari: varaqlar qatori (bir oynada bir nechta sahifa), manzil satri (shu yerga sayt manzili yoziladi, so‘ng Enter bosiladi; ko‘p brauzerlarda qidiruv so‘rovi ham shu yerga yoziladi), asboblar tugmalari va sahifa ko‘rsatiladigan maydon. Tugmalar: «Orqaga» va «Oldinga» – ochilgan sahifalar bo‘ylab yurish, «Yangilash» – sahifani qaytadan yuklash, «To‘xtatish» – yuklanishni to‘xtatish (sahifa juda sekin ochilsa), «Bosh sahifa» – boshlang‘ich sahifaga qaytish. Tez-tez kerak bo‘ladigan sahifani tanlanganlarga (xatcho‘plarga) qo‘shib qo‘yish mumkin; ochilgan sahifalar ro‘yxati esa «Tarix» (jurnal)da saqlanadi. Fayl yoki ilovani yuklab olishda faqat ishonchli manbalardan foydalaning va noma’lum fayllarni kattalarsiz ochmang.
| Tugma | Vazifasi |
|---|---|
| Orqaga (Back) | oldingi sahifaga |
| Oldinga (Forward) | keyingi sahifaga |
| Yangilash (Refresh) | sahifani qayta yuklaydi |
| To‘xtatish (Stop) | yuklashni to‘xtatadi |
| Bosh sahifa (Home) | boshlang‘ich sahifaga |
Qalin darslikni o‘qiyotganda varaqlarga xatcho‘p qo‘yiladi, shunda kerakli sahifaga tez qaytiladi. Brauzerdagi xatcho‘plar xuddi shunday ishlaydi: foydali sahifaga manzilni qayta yozmasdan qaytish mumkin. Bir nechta varaq (tab) esa stolda bir vaqtda ochiq turgan bir nechta kitobga o‘xshaydi.
Tadqiqotchi manbalarni xatcho‘p bilan belgilaydi, jurnalist ko‘p sahifalarni birga ochib solishtiradi, ofis xodimi tez-tez kerak bo‘ladigan sahifalarni saqlaydi.
Qog‘ozga xatcho‘p qilishga arziydigan 3 ta sahifa turini (masalan, lug‘at yoki dars jadvali) va sababini yozing.
«Brauzer sayohati»: o‘qituvchi tayyorlagan ishonchli ta’lim saytidan bosqichma-bosqich ko‘rsatmalar bo‘yicha 3 ta sahifaga o‘tiladi, «Orqaga» bilan qaytiladi, bitta sahifa xatcho‘pga qo‘shiladi. Kattalar nazoratida bajariladi.