Bir sanoq sistemasidagi sonlarni boshqa sanoq sistemasida tasvirlash
Asosi 10 bo‘lmagan sistemadagi sonni o‘nlikka o‘tkazish uchun uni yoyiq ko‘rinishga keltirib, yig‘indini hisoblash kifoya: 111010₂ = 1 · 2⁵ + 1 · 2⁴ + 1 · 2³ + 0 · 2² + 1 · 2¹ + 0 · 2⁰ = 32 + 16 + 8 + 2 = 58. O‘nlikdagi butun sonni p asosli sistemaga o‘tkazish uchun uni p ga qoldiqli bo‘lamiz, hosil bo‘lgan bo‘linmani yana p ga bo‘lamiz va shunday davom etamiz, bo‘linma p dan kichik bo‘lganda to‘xtaymiz. Oxirgi bo‘linma va barcha qoldiqlar (oxirgisidan boshlab, ya’ni pastdan yuqoriga) izlangan sonning raqamlarini beradi: masalan, 100 : 2 uchun qoldiqlar 0, 0, 1, 0, 0, 1 va oxirgi bo‘linma 1; pastdan yuqoriga 1100100. Qoldiq 9 dan katta bo‘lsa, harf yoziladi (10 = A, 11 = B, …). Bir sistemadan ikkinchisiga o‘tishda o‘nlik sistema «ko‘prik» bo‘ladi: avval o‘nlikka, so‘ng kerakli asosga. Asoslari 2, 4, 8, 16 bo‘lgan sistemalar orasida qisqa yo‘l bor: 8 lik raqam 3 xonali ikkilik guruhga (triada), 16 lik raqam 4 xonali guruhga (tetrada), 4 lik raqam 2 xonali guruhga (diada) mos keladi. Masalan, 3C₁₆ = 0011 1100₂.
| Sakkizlik | Ikkilik (triada) |
|---|---|
| 0 | 000 |
| 1 | 001 |
| 2 | 010 |
| 3 | 011 |
| 4 | 100 |
| 5 | 101 |
| 6 | 110 |
| 7 | 111 |
11001000₂ = 128 + 64 + 8 = 200
Tugmalar bitlarni almashtiradi: 1 — qo‘shiladi, 0 — qo‘shilmaydi
135 daqiqani soatga aylantirish uchun 60 ga bo‘lamiz: 135 : 60 = 2 va qoldiq 15, ya’ni 2 soat 15 daqiqa. Sonni boshqa asosga o‘tkazish ham xuddi shunday – bo‘lib, qoldiqni yozish.
Dasturchi sonlarni kerakli tizimga o‘tkazadi, elektronika muhandisi signal kodlarini tekshiradi, dispetcher vaqtni soat va daqiqaga ajratadi.
125 soniyani daqiqa va soniyaga bo‘lish va qoldiq usuli bilan ajrating. So‘ng shu usul bo‘lib-qoldiq yozishga o‘xshashligini bir jumlada yozing.
| Bo‘lish | Qoldiq |
|---|---|
| 250 : 7 = 35 | 5 |
| 35 : 7 = 5 | 0 |
| oxirgi bo‘linma | 5 |
| 7 | 5 | 3 |
|---|---|---|
| 111 | 101 | 011 |
«Qoldiqlar zanjiri»: jamoaga o‘nlik son beriladi. O‘quvchilar navbat bilan doskada bitta bo‘lishni bajaradi va qoldiqni yozadi; oxirida qoldiqlar pastdan yuqoriga o‘qiladi. Bir xil javob chiqqan jamoalar ball oladi.