☰ Mundarija · Informatika

Sanoq sistemalari orasida o‘tkazish

Darslar 7–8 · 2 ta dars · B. Boltayev, M. Mahkamov, A. Azamatov, S. Rahmonqulova. Informatika va axborot texnologiyalari, 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan uchinchi nashri. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
7

Bir sanoq sistemasidagi sonlarni boshqa sanoq sistemasida tasvirlash

Darslik: 32–34-betlar
MaqsadSonni istalgan pozitsiyali sistemadan o‘nlikka, o‘nlikdan istalgan asosli sistemaga o‘tkazadi, o‘nlik sistemani «ko‘prik» sifatida qo‘llaydi va 2, 8, 16 lik sistemalar orasida diada, triada, tetrada jadvallaridan foydalanadi.
Yangi so‘zlar
o‘tkazish · conversion: writing the same number in another number systemqoldiqli bo‘lish · division with remainder: dividing and keeping the remaindertriada · triad: a group of 3 binary digits standing for one octal digittetrada · tetrad: a group of 4 binary digits standing for one hexadecimal digit
Tushuntirish

Asosi 10 bo‘lmagan sistemadagi sonni o‘nlikka o‘tkazish uchun uni yoyiq ko‘rinishga keltirib, yig‘indini hisoblash kifoya: 111010₂ = 1 · 2⁵ + 1 · 2⁴ + 1 · 2³ + 0 · 2² + 1 · 2¹ + 0 · 2⁰ = 32 + 16 + 8 + 2 = 58. O‘nlikdagi butun sonni p asosli sistemaga o‘tkazish uchun uni p ga qoldiqli bo‘lamiz, hosil bo‘lgan bo‘linmani yana p ga bo‘lamiz va shunday davom etamiz, bo‘linma p dan kichik bo‘lganda to‘xtaymiz. Oxirgi bo‘linma va barcha qoldiqlar (oxirgisidan boshlab, ya’ni pastdan yuqoriga) izlangan sonning raqamlarini beradi: masalan, 100 : 2 uchun qoldiqlar 0, 0, 1, 0, 0, 1 va oxirgi bo‘linma 1; pastdan yuqoriga 1100100. Qoldiq 9 dan katta bo‘lsa, harf yoziladi (10 = A, 11 = B, …). Bir sistemadan ikkinchisiga o‘tishda o‘nlik sistema «ko‘prik» bo‘ladi: avval o‘nlikka, so‘ng kerakli asosga. Asoslari 2, 4, 8, 16 bo‘lgan sistemalar orasida qisqa yo‘l bor: 8 lik raqam 3 xonali ikkilik guruhga (triada), 16 lik raqam 4 xonali guruhga (tetrada), 4 lik raqam 2 xonali guruhga (diada) mos keladi. Masalan, 3C₁₆ = 0011 1100₂.

Namunalar
250 ni 7 lik sistemaga o‘tkazamiz: 250 : 7 = 35 (qoldiq 5); 35 : 7 = 5 (qoldiq 0); oxirgi bo‘linma 5. Pastdan yuqoriga: 5, 0, 5 → 505₇. Tekshirish: 5 · 49 + 0 · 7 + 5 = 250.
753₈ ni triada bilan ikkilikka o‘tkazamiz: 7 = 111, 5 = 101, 3 = 011 → 111 101 011 ya’ni 111101011₂. Teskarisi: ikkilik sonni o‘ngdan uchtadan guruhlab, har guruhni 8 lik raqamga almashtiramiz.
Sinfda faoliyat

«Qoldiqlar zanjiri»: jamoaga o‘nlik son beriladi. O‘quvchilar navbat bilan doskada bitta bo‘lishni bajaradi va qoldiqni yozadi; oxirida qoldiqlar pastdan yuqoriga o‘qiladi. Bir xil javob chiqqan jamoalar ball oladi.

Mashq
1
111010₂ ni o‘nlik sistemaga o‘tkazing.
2
78 ni ikkilik sistemaga o‘tkazing.
3
745₈ ni triada jadvali yordamida ikkilik sistemaga o‘tkazing.
4
Nima uchun qoldiqlar pastdan yuqoriga o‘qiladi?