ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Informatika

Sanoq sistemalari orasida o‘tkazish

Darslar 7–8 · 2 ta dars · B. Boltayev, M. Mahkamov, A. Azamatov, S. Rahmonqulova. Informatika va axborot texnologiyalari, 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan uchinchi nashri. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
7

Bir sanoq sistemasidagi sonlarni boshqa sanoq sistemasida tasvirlash

Darslik: 32–34-betlar
MaqsadSonni istalgan pozitsiyali sistemadan o‘nlikka, o‘nlikdan istalgan asosli sistemaga o‘tkazadi, o‘nlik sistemani «ko‘prik» sifatida qo‘llaydi va 2, 8, 16 lik sistemalar orasida diada, triada, tetrada jadvallaridan foydalanadi.
Yangi so‘zlar
o‘tkazish · conversion: writing the same number in another number systemqoldiqli bo‘lish · division with remainder: dividing and keeping the remaindertriada · triad: a group of 3 binary digits standing for one octal digittetrada · tetrad: a group of 4 binary digits standing for one hexadecimal digit
Tushuntirish

Asosi 10 bo‘lmagan sistemadagi sonni o‘nlikka o‘tkazish uchun uni yoyiq ko‘rinishga keltirib, yig‘indini hisoblash kifoya: 111010₂ = 1 · 2⁵ + 1 · 2⁴ + 1 · 2³ + 0 · 2² + 1 · 2¹ + 0 · 2⁰ = 32 + 16 + 8 + 2 = 58. O‘nlikdagi butun sonni p asosli sistemaga o‘tkazish uchun uni p ga qoldiqli bo‘lamiz, hosil bo‘lgan bo‘linmani yana p ga bo‘lamiz va shunday davom etamiz, bo‘linma p dan kichik bo‘lganda to‘xtaymiz. Oxirgi bo‘linma va barcha qoldiqlar (oxirgisidan boshlab, ya’ni pastdan yuqoriga) izlangan sonning raqamlarini beradi: masalan, 100 : 2 uchun qoldiqlar 0, 0, 1, 0, 0, 1 va oxirgi bo‘linma 1; pastdan yuqoriga 1100100. Qoldiq 9 dan katta bo‘lsa, harf yoziladi (10 = A, 11 = B, …). Bir sistemadan ikkinchisiga o‘tishda o‘nlik sistema «ko‘prik» bo‘ladi: avval o‘nlikka, so‘ng kerakli asosga. Asoslari 2, 4, 8, 16 bo‘lgan sistemalar orasida qisqa yo‘l bor: 8 lik raqam 3 xonali ikkilik guruhga (triada), 16 lik raqam 4 xonali guruhga (tetrada), 4 lik raqam 2 xonali guruhga (diada) mos keladi. Masalan, 3C₁₆ = 0011 1100₂.

SakkizlikIkkilik (triada)
0000
1001
2010
3011
4100
5101
6110
7111
2⁷11282⁶1642⁵0322⁴0162³182²042¹022⁰01

11001000₂ = 128 + 64 + 8 = 200

Tugmalar bitlarni almashtiradi: 1 — qo‘shiladi, 0 — qo‘shilmaydi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

135 daqiqani soatga aylantirish uchun 60 ga bo‘lamiz: 135 : 60 = 2 va qoldiq 15, ya’ni 2 soat 15 daqiqa. Sonni boshqa asosga o‘tkazish ham xuddi shunday – bo‘lib, qoldiqni yozish.

Kim ishlatadi

Dasturchi sonlarni kerakli tizimga o‘tkazadi, elektronika muhandisi signal kodlarini tekshiradi, dispetcher vaqtni soat va daqiqaga ajratadi.

Bugun sinab ko‘ring

125 soniyani daqiqa va soniyaga bo‘lish va qoldiq usuli bilan ajrating. So‘ng shu usul bo‘lib-qoldiq yozishga o‘xshashligini bir jumlada yozing.

Namunalar
pastdan yuqoriga: 505₇
Bo‘lishQoldiq
250 : 7 = 355
35 : 7 = 50
oxirgi bo‘linma5
250 ni 7 lik sistemaga o‘tkazamiz: 250 : 7 = 35 (qoldiq 5); 35 : 7 = 5 (qoldiq 0); oxirgi bo‘linma 5. Pastdan yuqoriga: 5, 0, 5 → 505₇. Tekshirish: 5 · 49 + 0 · 7 + 5 = 250.
753₈ = 111101011₂
753
111101011
753₈ ni triada bilan ikkilikka o‘tkazamiz: 7 = 111, 5 = 101, 3 = 011 → 111 101 011 ya’ni 111101011₂. Teskarisi: ikkilik sonni o‘ngdan uchtadan guruhlab, har guruhni 8 lik raqamga almashtiramiz.
Sinfda faoliyat

«Qoldiqlar zanjiri»: jamoaga o‘nlik son beriladi. O‘quvchilar navbat bilan doskada bitta bo‘lishni bajaradi va qoldiqni yozadi; oxirida qoldiqlar pastdan yuqoriga o‘qiladi. Bir xil javob chiqqan jamoalar ball oladi.

Mashq
1
111010₂ ni o‘nlik sistemaga o‘tkazing.
2
78 ni ikkilik sistemaga o‘tkazing.
3
745₈ ni triada jadvali yordamida ikkilik sistemaga o‘tkazing.
4
Nima uchun qoldiqlar pastdan yuqoriga o‘qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki qush sanog‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →