Darslar 11 · 1 ta dars · B. Boltayev, M. Mahkamov, A. Azamatov, S. Rahmonqulova. Informatika va axborot texnologiyalari, 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan uchinchi nashri. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
11
Axborot texnologiyalari
Darslik: 45–50-betlar
MaqsadAxborot texnologiyasi tushunchasini va uning usul hamda vositalar qismlarini tushuntiradi, kompyuter tarmoqlari turlarini (lokal, mintaqaviy, global), server va mijozni, modemning vazifasini hamda axborot tizimlarini farqlaydi.
Yangi so‘zlar
axborot texnologiyasi · information technology: the methods and means of searching, collecting, storing, processing and using informationlokal tarmoq · local network: computers joined within one room or buildingserver · server: the main computer of a network that serves the other computers (clients)modem · modem: a device that changes signals between digital and analog forms
Tushuntirish
«Texnologiya» yunoncha techne (hunar, san’at) va logos (fan) so‘zlaridan olingan; u maqsadga erishish uchun vositalar va usullarni ketma-ket qo‘llashni bildiradi. Insoniyatning axborotni izlash, to‘plash, saqlash, qayta ishlash va undan foydalanish usullari va vositalari axborot texnologiyasi deyiladi. Uning ikki qismi bor: ichki omillar – usullar (masalan, dars o‘tish tartibi, algoritm), tashqi omillar – vositalar (kompyuter, telefon, kitob, proyektor). Axborot texnologiyalari sanoat, bank, ta’lim, tibbiyot, transport, aloqa va turmushda qo‘llanadi; kompyuterdan tashqari aloqa, televideniye va radio ham ularga kiradi. Kompyuterlar fayl va qurilmalarni birgalikda ishlatish uchun tarmoqqa ulanadi. Bir xona yoki bino ichidagi tarmoq – lokal, bir mamlakat doirasidagi – mintaqaviy, dunyo bo‘ylab – global tarmoq. Lokal tarmoqda asosiy kompyuter server, unga ulangan va undan xizmat oluvchi kompyuterlar mijozlar deyiladi. Kompyuterdagi raqamli signalni telefon liniyasi orqali yuborish uchun modulyator uni analog signalga, qabul qiluvchi tomondagi demodulyator esa qayta raqamliga aylantiradi; ikkalasini bajaruvchi qurilma MODEM (MOdulyator + DEModulyator). Bugun uyda ko‘pincha optik tola, Wi-Fi yo‘riqlagich (router) yoki mobil tarmoq qo‘llanadi, ammo ularda ham signalni o‘zgartirish g‘oyasi saqlangan. Axborot tizimi – katta hajmdagi axborotni qabul qilish, uzatish, saqlash va kerakli axborotni tez topish uchun mo‘ljallangan tizim: u kompyuterlar, tarmoq, dasturlar, ma’lumotlar ombori va odamlardan iborat.
Namunalar
Maktab kompyuter xonasidagi barcha kompyuterlar bitta printerga ulangan – bu lokal tarmoq. Bank filiallari butun mamlakat bo‘ylab bitta hisob tizimini ishlatadi – bu mintaqaviy tarmoq. Dunyodagi minglab tarmoqlarni birlashtirgan Internet – global tarmoq.
Dars: usul – o‘qituvchining tushuntirish va savol-javob tartibi (ichki omil); vosita – doska, proyektor, kitob, kompyuter (tashqi omil).
Sinfda faoliyat
«Tarmoq» o‘yini: sinf lokal tarmoq bo‘ladi. Bir o‘quvchi – server (varaqlarda ma’lumotlar saqlaydi), qolganlari mijoz: kerakli ma’lumotni so‘rov qog‘ozi bilan serverdan olib keladi. Elektr asboblari va kabellarga qo‘l tegizmang; haqiqiy qurilmalarni faqat o‘qituvchi yoki kattalar ulaydi.
Mashq
1
Axborot texnologiyasi nima? Uning ichki va tashqi omillariga bittadan misol keltiring.
Axborotni izlash, to‘plash, saqlash, qayta ishlash va foydalanish usullari va vositalari. Ichki omil – usul (masalan, algoritm); tashqi omil – vosita (masalan, kompyuter).
2
Quyidagilarni lokal, mintaqaviy yoki global tarmoqqa ajrating: bir uydagi ikki kompyuter; Toshkent va Samarqand filiallarini bog‘lovchi tarmoq; Internet.
Bir uydagi ikki kompyuter – lokal; Toshkent–Samarqand – mintaqaviy; Internet – global.
3
Server bilan mijozning farqini tushuntiring.
Server – tarmoqning asosiy kompyuteri, fayl va xizmatlarni beradi; mijoz – serverga ulanib, undan foydalanuvchi kompyuter.
4
Nima uchun modem raqamli signalni analog signalga aylantirishi kerak edi?
Chunki telefon liniyasi analog signal o‘tkazadi, kompyuter esa raqamli signal bilan ishlaydi; qabul qilgan tomonda esa teskari aylantirish kerak.