Axborot texnologiyalari
«Texnologiya» yunoncha techne (hunar, san’at) va logos (fan) so‘zlaridan olingan; u maqsadga erishish uchun vositalar va usullarni ketma-ket qo‘llashni bildiradi. Insoniyatning axborotni izlash, to‘plash, saqlash, qayta ishlash va undan foydalanish usullari va vositalari axborot texnologiyasi deyiladi. Uning ikki qismi bor: ichki omillar – usullar (masalan, dars o‘tish tartibi, algoritm), tashqi omillar – vositalar (kompyuter, telefon, kitob, proyektor). Axborot texnologiyalari sanoat, bank, ta’lim, tibbiyot, transport, aloqa va turmushda qo‘llanadi; kompyuterdan tashqari aloqa, televideniye va radio ham ularga kiradi. Kompyuterlar fayl va qurilmalarni birgalikda ishlatish uchun tarmoqqa ulanadi. Bir xona yoki bino ichidagi tarmoq – lokal, bir mamlakat doirasidagi – mintaqaviy, dunyo bo‘ylab – global tarmoq. Lokal tarmoqda asosiy kompyuter server, unga ulangan va undan xizmat oluvchi kompyuterlar mijozlar deyiladi. Kompyuterdagi raqamli signalni telefon liniyasi orqali yuborish uchun modulyator uni analog signalga, qabul qiluvchi tomondagi demodulyator esa qayta raqamliga aylantiradi; ikkalasini bajaruvchi qurilma MODEM (MOdulyator + DEModulyator). Bugun uyda ko‘pincha optik tola, Wi-Fi yo‘riqlagich (router) yoki mobil tarmoq qo‘llanadi, ammo ularda ham signalni o‘zgartirish g‘oyasi saqlangan. Axborot tizimi – katta hajmdagi axborotni qabul qilish, uzatish, saqlash va kerakli axborotni tez topish uchun mo‘ljallangan tizim: u kompyuterlar, tarmoq, dasturlar, ma’lumotlar ombori va odamlardan iborat.
Temir yo‘l chiptalari bir necha shaharda sotiladi. Bir joy ikki marta sotilmasligi uchun barcha kassalar bitta umumiy ro‘yxatga ulangan: ro‘yxat – serverda, kassalar – mijozlar. Ulanish tarmoq tashkil qiladi.
Temir yo‘l va aviakompaniya xodimlari umumiy ro‘yxat bilan ishlaydi, kutubxonachi umumiy katalogdan foydalanadi, tizim ma’muri tarmoqni sozlaydi.
Maktabingiz yoki mahallangizdagi bitta umumiy narsani (masalan, e’lon taxtasi) chizing va kim xizmat ko‘rsatadi (server) va kim foydalanadi (mijoz) ekanini yozing.
| Ichki omil | Tashqi omil |
|---|---|
| usul: o‘qituvchining tushuntirishi, savollari | vosita: doska, proyektor, kitob, kompyuter |
«Tarmoq» o‘yini: sinf lokal tarmoq bo‘ladi. Bir o‘quvchi – server (varaqlarda ma’lumotlar saqlaydi), qolganlari mijoz: kerakli ma’lumotni so‘rov qog‘ozi bilan serverdan olib keladi. Elektr asboblari va kabellarga qo‘l tegizmang; haqiqiy qurilmalarni faqat o‘qituvchi yoki kattalar ulaydi.