Axborotlarni kodlash usullari
Axborotni ixcham saqlash va qayta ishlashga qulay qilish uchun odamlar belgilardan foydalanadi: harflar tovushlarni, notalar musiqani, formulalar qonunlarni ifodalaydi. Belgining ko‘rinishidan ma’nosini fahmlasa bo‘ladigan bo‘lsa, uni piktogramma (tasviriy belgi) deyiladi; ma’nosi faqat kelishuv bilan ma’lum bo‘lsa – ramz (simvol), masalan, A harfi yoki 5 raqami. Axborotni aniq qoidalar bo‘yicha boshqa ko‘rinishga o‘tkazish kodlash, kodlanganni asliga qaytarish dekodlash deyiladi; har bir belgiga mos qo‘yilgan belgi yoki belgilar ketma-ketligi kod. Kod uzunligi hamma belgi uchun bir xil bo‘lsa – tekis, turlicha bo‘lsa – notekis kodlash. Axborotni sir saqlash uchun kodlash shifrlash, uni ochish deshifrlash deyiladi. Qadimgi yunonlar ssital tayoqchasidan (tayoqqa o‘ralgan tasmaga yozilgan matn yechilganda harflar o‘rni almashgan holda chiqadi), Yuliy Sezar esa har harfni alifboda uch o‘rin keyingisiga almashtirishdan foydalangan. Morze kodi (telegraf, 1830-yillar oxiri) harflarni nuqta va tirelar bilan yozadi va notekis: E harfi bitta nuqta, Q esa to‘rt belgi. Yana oddiy usul – alifbodagi harflarni tartib raqami bilan yozish, harflarga raqamlarni aralashtirib moslash esa kodni topishni qiyinlashtiradi.
«Shifrlovchilar»: juftlikda bir o‘quvchi qisqa so‘zni Sezar usulida (o‘zi tanlagan surish bilan) shifrlaydi, sherigi esa surishni bilmay topishga urinadi. So‘ng surishni ochiqlab, tekshiriladi. Maxfiy ma’lumotlar uchun haqiqiy parol sifatida bunday oddiy shifrlardan foydalanmang.