ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Informatika

Axborotni kodlash

Darslar 3 · 1 ta dars · B. Boltayev, M. Mahkamov, A. Azamatov, S. Rahmonqulova. Informatika va axborot texnologiyalari, 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan uchinchi nashri. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
3

Axborotlarni kodlash usullari

Darslik: 17–20-betlar
MaqsadBelgi, piktogramma va ramzni ajratadi, kodlash, dekodlash, shifrlash tushunchalarini va tekis hamda notekis kodlashni tushuntiradi, ssital, Sezar, Morze va alifbo bo‘yicha kodlash usullarini qo‘llaydi.
Yangi so‘zlar
kodlash · coding: changing information into another form by fixed rulesshifrlash · encryption: coding information so that it stays secrettekis kodlash · uniform coding: every character gets a code of the same lengthnotekis kodlash · non-uniform coding: codes of different characters have different lengths
Tushuntirish

Axborotni ixcham saqlash va qayta ishlashga qulay qilish uchun odamlar belgilardan foydalanadi: harflar tovushlarni, notalar musiqani, formulalar qonunlarni ifodalaydi. Belgining ko‘rinishidan ma’nosini fahmlasa bo‘ladigan bo‘lsa, uni piktogramma (tasviriy belgi) deyiladi; ma’nosi faqat kelishuv bilan ma’lum bo‘lsa – ramz (simvol), masalan, A harfi yoki 5 raqami. Axborotni aniq qoidalar bo‘yicha boshqa ko‘rinishga o‘tkazish kodlash, kodlanganni asliga qaytarish dekodlash deyiladi; har bir belgiga mos qo‘yilgan belgi yoki belgilar ketma-ketligi kod. Kod uzunligi hamma belgi uchun bir xil bo‘lsa – tekis, turlicha bo‘lsa – notekis kodlash. Axborotni sir saqlash uchun kodlash shifrlash, uni ochish deshifrlash deyiladi. Qadimgi yunonlar ssital tayoqchasidan (tayoqqa o‘ralgan tasmaga yozilgan matn yechilganda harflar o‘rni almashgan holda chiqadi), Yuliy Sezar esa har harfni alifboda uch o‘rin keyingisiga almashtirishdan foydalangan. Morze kodi (telegraf, 1830-yillar oxiri) harflarni nuqta va tirelar bilan yozadi va notekis: E harfi bitta nuqta, Q esa to‘rt belgi. Yana oddiy usul – alifbodagi harflarni tartib raqami bilan yozish, harflarga raqamlarni aralashtirib moslash esa kodni topishni qiyinlashtiradi.

bir xiluzunlikdagi kodturliuzunlikdagi kod(Morze)kodlashskitalaSezar usulishifrlashAxborotnio‘zgartirish
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Do‘stlar o‘zaro kelishadi: bitta qarsak – “kel”, ikkita qarsak – “kut”. Bu signal faqat kelishuv bilan tushuniladi, shuning uchun belgi hisoblanadi. Boshqa odam qarsakni eshitsa ham, ma’nosini bilmaydi.

Kim ishlatadi

Hakam o‘yinda qo‘l ishoralari bilan signal beradi, radist xabarni kodlab uzatadi, dasturchi ma’lumotni shifrlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Do‘stingiz bilan ikki oddiy ishora (masalan, bosh irg‘ash va qo‘l ko‘tarish) va ularning ma’nosini kelishing. Uchinchi odam ishorani ko‘rib, ma’nosini topa oladimi, tekshiring.

Namunalar
Sezar usuli, siljish 3
SCHOOL
VFKRRO
Sezar usuli (3 o‘rin surish), inglizcha alifbo: SCHOOL → VFKRRO. Qaytarish uchun har harf 3 o‘rin oldinga suriladi: SCHOOL.
Morze: SOS
SOS
• • •– – –• • •
Morze: SOS = ••• ––– •••. Bu yerda S ham, O ham 3 belgidan, lekin E faqat bitta nuqta – shuning uchun kod notekis.
Sinfda faoliyat

«Shifrlovchilar»: juftlikda bir o‘quvchi qisqa so‘zni Sezar usulida (o‘zi tanlagan surish bilan) shifrlaydi, sherigi esa surishni bilmay topishga urinadi. So‘ng surishni ochiqlab, tekshiriladi. Maxfiy ma’lumotlar uchun haqiqiy parol sifatida bunday oddiy shifrlardan foydalanmang.

Mashq
1
Yo‘l belgisi bilan harf «B»: qaysi biri piktogramma, qaysi biri ramz?
2
«CAT» so‘zini Sezar usulida 3 o‘rin surib shifrlang.
3
«TEA» so‘zini Morze kodida yozing (T – ‘–’, E – ‘•’, A – ‘•–’).
4
Nima uchun Morze kodi notekis kodlashga misol bo‘ladi, tekis kodlashdan farqli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar uchun mo‘ljal o‘yiniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →