ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Informatika

Axborotning kompyuterda tasvirlanishi

Darslar 9–10 · 2 ta dars · B. Boltayev, M. Mahkamov, A. Azamatov, S. Rahmonqulova. Informatika va axborot texnologiyalari, 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan uchinchi nashri. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
9

Axborotlarning kompyuterda tasvirlanishi

Darslik: 36–42-betlar
MaqsadKompyuterda axborot ikkilikda kodlanishini tushuntiradi, N = 2^m formulasi bilan kodlar sonini topadi, ASCII, bit va bayt, axborot hajmi va uzatish tezligi birliklarini qo‘llaydi, rasm piksellari va rang chuqurligini hisoblaydi.
Yangi so‘zlar
bit · bit: one binary digit, 0 or 1 – the smallest unit of informationbayt · byte: a group of 8 bits; in the course calculations one character takes 1 byteASCII · ASCII: a standard code table for letters, digits and signs; each character is stored in 1 byte (8 bits)piksel · pixel: the smallest square dot of a picture on the screen
Tushuntirish

Kompyuter elektr signallari bilan ishlaydi va ikki holatni oson ajratadi: signal bor yoki yo‘q (magnitlangan yoki magnitlanmagan). Shartli ravishda bir holat 1, ikkinchisi 0 deb olinadi, shu sababli son, matn, rasm va tovush – hammasi 0 va 1 lar ketma-ketligi sifatida saqlanadi. Odatda tekis kodlash ishlatiladi: m ta ikkilik razryadli kod bilan N = 2^m ta turli belgini kodlash mumkin; masalan, 2² = 4, 2³ = 8, 2⁸ = 256. B ta belgi uchun kerakli m ni 2^(m–1) < B ≤ 2^m tengsizlikdan topamiz (20 ta belgi uchun m = 5, chunki 16 < 20 ≤ 32). Harflar, raqamlar va belgilarni kodlash uchun ASCII jadvali ishlatiladi; unda har bir belgi 1 baytda (8 bitda) saqlanadi: A harfi 01000001 (65), B – 01000010 (66). Asl ASCII 128 ta belgidan (lotin harflari, raqamlar, belgilar) iborat, qolgan 128 o‘rinni kengaytirilgan jadvallar (masalan, kirill harflari) egallaydi. O‘zbek tilidagi o‘, g‘ kabi barcha tillarning harflari bir jadvalga sig‘ishi uchun hozir Unicode jadvali keng qo‘llanadi, lekin hisoblashlarda 1 belgi = 1 bayt deb olinadi. Kodning bitta razryadi – 1 bit, 8 bit – 1 bayt. Katta birliklar: 1 KB (kilobayt) = 1024 bayt, 1 MB = 1024 KB, 1 GB = 1024 MB (darslik qoidasi; darslikda Kb, Mb deb yozilgan, xalqaro standartda esa 1 kB = 1000 bayt, 1024 bayt esa KiB deb belgilanadi). Bayt katta B bilan, bit esa kichik b yoki «bit» bilan yoziladi: masalan, Internet tezligi Mbit/s da o‘lchanadi. Uzatish tezligi – vaqt birligida uzatilgan axborot hajmi: tezlik = hajm : vaqt. Rasm ekranda piksellardan iborat; oq-qora tasvirda har bir piksel 1 bit, N rangli tasvirda esa r bit, bunda N = 2^r (r – rang chuqurligi). Kompyuterda ranglar qizil, yashil va ko‘k (RGB) ranglarning aralashmasi sifatida hosil qilinadi. Tovush ham analogdan raqamliga o‘tkaziladi: signal sekundiga ko‘p marta o‘lchanadi (diskretlash).

Razryadlar (m)Belgilar soni N = 2^m
12
24
38
416
532
664
7128
8256
1920 × 10805,93 MB6075 KB

1920 × 1080 = 2073600 piksel

2073600 × 24 bit = 49766400 bit = 6220800 bayt ≈ 5,93 MB

(siqilmagan fayl; JPEG kabi formatlar kichikroq bo‘ladi)

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab bayroq taxtasida 3 ta bayroq bor, har biri yuqorida yoki pastda. Ular 2 · 2 · 2 = 2³ = 8 xil signal beradi. Ya’ni 3 ta ikkilik belgi 8 xil kodni ifodalaydi.

Kim ishlatadi

Signal beruvchi bayroq va chiroqlar bilan xabar uzatadi, elektronika muhandisi qurilma holatlarini kodlaydi, dasturchi ma’lumot hajmini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozga uchta bayroqning barcha yuqori-past holatlarini 0 va 1 bilan yozing va hech biri takrorlanmaganiga ishonch hosil qiling.

Namunalar
2 belgi = 16 bit = 2 bayt
HI
7273
0100100001001001
“HI” ASCII da: H = 72 → 01001000, I = 73 → 01001001. Demak, “HI” = 01001000 01001001: 2 belgi, 16 bit, 2 bayt.
ƒFormula
1024 · 768 · 8 bit = 768 KB
256 rang = 2⁸: bir piksel 8 bit
1024 × 768 pikselli, 256 rangli ekran: 256 = 2⁸, ya’ni piksel 8 bit. Hajm = 1024 · 768 · 8 bit = 1024 · 768 bayt = 768 KB. 800 × 600 oq-qora rasm: 800 · 600 : 8 = 60000 bayt.
Sinfda faoliyat

«Ikkilik rassom»: katak daftarda 8 × 8 katakli kichik rasm (yurakcha) chiziladi, qora katak = 1, oq = 0 deb 8 ta bayt yoziladi. Juftlik bu baytlardan rasmni qayta tiklaydi.

Mashq
1
7 razryadli ikkilik kod bilan nechta turli belgini kodlash mumkin?
2
“ADA” so‘zini ASCII da kodlang (A = 65, D = 68).
3
Matnda 2048 belgi bor. Uning hajmi necha KB?
4
Nima uchun kompyuter axborotni aynan ikkilikda saqlaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahor qachon boshlanadi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →