Sanoq sistemalari haqida
Sanoq sistemasi – sonlarni yozish uchun raqamlar (belgilar) to‘plami va ularni qo‘llash qoidalari. Sistemadagi raqamlar soni uning asosi deyiladi: o‘nlik sistemada asos 10 (0 dan 9 gacha), ikkilikda 2 (0 va 1). Bir xonali belgilar – raqamlar, ulardan tuzilgan ko‘p xonali yozuvlar – sonlar: 5, 6, 8 – raqamlar, 568 – son. Qadimda turli xalqlar beshlik, o‘n ikkilik, yigirmalik (mayya) va oltmishlik (bobilliklar) sistemalaridan foydalangan; soatning 60 daqiqaga, sutkaning 12 + 12 soatga bo‘linishi shu izlarni eslatadi. Pozitsiyali sistemada raqamning qiymati sondagi o‘rniga (razryadiga) bog‘liq: 333 da uchta 3 mos ravishda 300, 30 va 3 ni bildiradi. Rim sistemasi pozitsiyali emas: XXX da har bir X doim 10 ni bildiradi. Asosi p bo‘lgan sistemada 0 dan p – 1 gacha raqamlar bo‘ladi; asos 10 dan katta bo‘lsa, A, B, C, … harflari qo‘shiladi (16 lik sistemada A = 10, …, F = 15). Keyingi son oxirgi raqamni «surish» bilan hosil bo‘ladi, eng katta raqam esa 0 ga o‘tib, chap qo‘shnisini suradi. Har qanday pozitsiyali sistemada o‘z asosi «10» deb yoziladi, shuning uchun asos pastki indeksda ko‘rsatiladi: 101₂, 101₈. Yoyiq ko‘rinishda son raqamlari va asos darajalari ko‘paytmalari yig‘indisi yoziladi: 4072 = 4 · 10³ + 0 · 10² + 7 · 10¹ + 2 · 10⁰. Hozirgi o‘nlik pozitsiyali sistemani dunyoga yoygan olimlardan biri Xorazmda tug‘ilgan Muhammad al-Xorazmiy (taxminan 780–850): uning hind hisobiga bag‘ishlangan risolasi lotinchaga tarjima qilinib, undagi «Dixit Algorizmi» ifodasidan «algoritm» atamasi kelib chiqqan.
| Asos | Raqamlar |
|---|---|
| 2 | 0, 1 |
| 3 | 0, 1, 2 |
| 10 | 0 – 9 |
| 16 | 0 – 9, A – F (A = 10, … F = 15) |
00001101₂ = 8 + 4 + 1 = 13
Tugmalar bitlarni almashtiradi: 1 — qo‘shiladi, 0 — qo‘shilmaydi
Qalam qutisiga 12 tadan joylanadi. 30 ta qalam – 2 ta to‘la quti va 6 ta ortiqcha: 2 · 12 + 6. Bu sanashning o‘n ikkilik usuli: son 26 deb yoziladi. Pozitsion tizimda raqamning o‘rni uning qiymatini belgilaydi.
Omborchi mahsulotni quti va dona bilan sanaydi, soatsoz soat, daqiqa va soniya hisobini yuritadi, dasturchi sonlarni turli tizimlarda yozadi.
20 ta nuqta chizing va ularni 5 tadan guruhlab doira ichiga oling. Nechta guruh va nechta ortiqcha qoldi? 5 lik tizimda bu son 40 deb yozilishini tushuntiring.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0 | 1 | 2 | 10 | 11 | 12 | 20 | 21 | 22 | 100 |
| 1 | 0 | 1 | 1 |
|---|---|---|---|
| 2³ | 2² | 2¹ | 2⁰ |
«Barmoq sistemasi»: bolalar ikki qo‘l barmog‘ini sanash vositasi qilib, 5 lik sistemada (bir qo‘l – bir xona) sonlarni «ko‘rsatadi» va sherik uni o‘qiydi.