Axborotni himoyalash va viruslar

Axborot qimmatli narsa bo‘lgani uchun uni o‘g‘irlash, o‘zgartirish yoki yo‘q qilishga urinishlar bo‘ladi; shu sababli axborotni himoyalash zarur. Internet orqali ruxsatsiz kirish, ma’lumotni ushlab olish, viruslar yuborish va firibgarlik mumkin. Kompyuter virusi – o‘zini nusxalab ko‘paytiradigan, boshqa fayl yoki dasturga yopishib oladigan zararli dastur. Turlari: fayl viruslari (dastur fayllarini zararlaydi), yuklovchi (boot) viruslar (operatsion tizim yuklanishida ishga tushadi), makroviruslar (hujjatlardagi makroslar orqali) va tarmoq viruslari – chervlar (tarmoq va pochta orqali o‘zi tarqaladi) hamda troyanlar (foydali dastur ko‘rinishida kirib, yashirin zarar yetkazadi). Hozir yana josuslik dasturlari (parolni kuzatadi) va to‘lov talab qiluvchi (shifrlab qo‘yib, pul so‘raydigan) dasturlar ham bor. 1988-yildagi Morris chervi bir necha ming kompyuterni ishdan chiqargan, bu o‘sha davr Internetining sezilarli qismi edi. Himoya choralari: operatsion tizim va dasturlarni yangilab turish; ishonchli antivirus yoki tizimning o‘rnatilgan himoya vositasidan foydalanish; xavfsizlik devori; faqat ishonchli saytlardan yuklash; noma’lum xat, havola va flesh-xotiralarni ochmaslik; kuchli, har xil parollar va imkon bo‘lsa ikki bosqichli tasdiqlash; muhim fayllarning zaxira nusxasini boshqa joyda saqlash; ochiq Wi-Fi da parol va bank ma’lumotlarini kiritmaslik. Kriptografiya – axborotni shifrlash usullari; https shunday himoyadan foydalanadi. Internetda shaxsiy ma’lumot (to‘liq ism, manzil, maktab, telefon, parol)ni begonalarga bermang. Soxta yangiliklar va yosh uchun nomaqbul yoki yomon ta’sir qiluvchi materiallarni uchratsangiz, ishonmang va kattalarga ayting; manbani tekshirish – media savodxonlikning bir qismi. Kimdir sizni Internetda xafa qilsa yoki qo‘rqitsa, javob qaytarmay, ekran suratini saqlab, ishonchli kattaga ayting. Boshqalarning kompyuteriga ruxsatsiz kirish va virus yaratish qonunga xilof va ko‘pincha jazolanadi.