Darslar 2 · 1 ta dars · B. Boltayev, M. Mahkamov, A. Azamatov, S. Rahmonqulova. Informatika va axborot texnologiyalari, 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan uchinchi nashri. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
2
Axborotlar ustida bajariladigan amallar
Darslik: 9–16-betlar
MaqsadAxborotli jarayonlarni sanab beradi, axborotning asosiy xususiyatlarini (qimmatlilik, to‘liqlik, ishonchlilik) misollar bilan ajratadi, axborotni uzatish chizmasini va analog hamda diskret axborotni tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
axborotli jarayon · information process: any process made of operations on informationaxborot tashuvchi · information carrier: a medium that holds information, e.g. a book or a flash driveanalog axborot · analog information: continuous information, such as a temperature that changes smoothlydiskret axborot · discrete information: information in separate, countable pieces, such as digits or letters
Tushuntirish
Axborot ustida hosil qilish, to‘plash, izlash, saqlash, uzatish, qabul qilish, qayta ishlash, nusxalash, kodlash va boshqa amallar bajariladi; bu amallar bilan bog‘liq barcha jarayonlar axborotli jarayonlar deyiladi. Saqlashga arziydigan axborot kamida uchta xususiyatga ega bo‘lishi kerak: qimmatli (kerakli, vaqt o‘tishi bilan qadrini yo‘qotishi mumkin), to‘liq (voqeani yetarlicha ifodalaydi) va ishonchli (to‘g‘ri). Bulardan tashqari axborot tushunarli, qisqa yoki batafsil bo‘lishi mumkin; masalaga keraksiz qo‘shilgan ma’lumot ortiqcha axborot deyiladi. Axborot xotiradan tashqari kitob, qog‘oz, magnit tasma, flesh-xotira kabi tashuvchilarda saqlanadi. Qayta ishlash – bir axborot obyektidan zarur amallar bilan boshqasini hosil qilish: mazmunni o‘zgartirib yangi axborot olish yoki mazmunni o‘zgartirmasdan faqat ko‘rinishini o‘zgartirish. Uzatishda manba, aloqa vositasi va qabul qiluvchi qatnashadi. Uzluksiz o‘zgaradigan axborot (havo harorati, vaqt) analog, alohida bo‘laklardan iborat axborot (harf, raqam) diskret deyiladi; raqamlar bilan ifodalangan diskret axborot raqamli axborot. Kompyuter raqamli qurilma; hozir telefon va televizorlarning ko‘pi ham raqamli, analog qurilmalar esa asosan eskirgan texnika (kassetali magnitofon, eski televizor).
Namunalar
«Dars 14:30 da» degan e’lon vaqtni aytadi, lekin qaysi xonada ekani yo‘q – demak, to‘liq emas. Ijtimoiy tarmoqdagi muallifi ko‘rsatilmagan «ertaga ko‘prik yopiladi» degan post ishonchli emas – avval manbasini tekshirish kerak.
Daftardagi jadvalni kompyuterga qayta yozdingiz – mazmun o‘zgarmadi, faqat ko‘rinish o‘zgardi. Uch kunlik harorat jadvalidan o‘rtacha haroratni hisoblasangiz, yangi axborot hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat
«Buzilgan telefon»: 6–7 bola saf bo‘lib turadi, birinchisi qisqa gapni pichirlab ikkinchisiga aytadi va hokazo. Oxirgi o‘quvchi aytgan gapni boshlang‘ich bilan solishtiring va qayerda axborot buzilganini muhokama qiling.
Mashq
1
Axborotli jarayonlarga beshta misol keltiring.
Masalan: yozib qo‘yish (saqlash), rasm chizish (hosil qilish), xat yuborish (uzatish), jadvalni nusxalash, matnni kodlash.
2
«Ko‘k rangli, 40 o‘rinli avtobus soat 9:00 da jo‘nab, 2 soat davomida 60 km/soat tezlik bilan yurdi. U qancha masofa bosib o‘tdi?» Qaysi ma’lumotlar ortiqcha?
Rang, o‘rinlar soni va jo‘nash vaqti ortiqcha; masofa uchun faqat tezlik va vaqt kerak: 60 · 2 = 120 km.
3
Soat mili silliq aylanadigan devor soati va raqamli soat. Qaysi biri analog, qaysi biri diskret axborot beradi?
Millari bor soat – analog (uzluksiz); raqamli soat – diskret (raqamlar bilan).
4
Nima uchun kechagi ob-havo ma’lumoti bugun qimmatini yo‘qotadi? Yana bitta misol keltiring.
Chunki u o‘tib ketgan kunga tegishli va bugungi rejaga yordam bermaydi. Yana misol: o‘tib ketgan konsert afishasi.