Elektr chiroq
Qadimda odamlar gulxan, mash’al va moy yoqib yoritgan. 1780-yillarda shveysariyalik olim Ami Argan moy chirog‘ini ancha yaxshiladi: yassi pilik o‘rniga quvursimon pilik va shisha qalpoq qo‘ydi, chiroq ancha yorug‘ va tutunsiz yona boshladi. XIX asr o‘rtalarida kerosin chiroqlari keng tarqaldi. 1870-yillarda rus muhandisi Aleksandr Lodigin va amerikalik Tomas Edison cho‘g‘lanma lampalar yaratdi: lampa ichidagi ingichka sim tok o‘tganda qizib, yorug‘lik beradi. Keyinroq tejamliroq lyuminessent va svetodiodli lampalar chiqdi; svetodiodli lampa bir xil yorug‘lik uchun ancha kam elektr sarflaydi. Chiroqlar energiyani elektr tarmog‘idan yoki batareyadan oladi. Ishlatilgan batareyalarda zararli moddalar bor: ularni oddiy axlatga tashlamaymiz, yoqmaymiz, ochmaymiz — maxsus yig‘ish joyiga topshiramiz. Tugmasimon batareyani yutib yuborish juda xavfli. (Eslatma: darslikda Argan chirog‘i XIII asrga nisbat berilgan, lekin u aslida 1780-yillarda yaratilgan.)
Kerak: daftar, qalam, kattalar. Qadamlar: 1) Kattalar bilan uyni aylanib, har bir yoritish manbasini jadvalga yozing (xona, lampa turi). 2) Lampa turini farqlang: shishali dumaloq lampa ichida ingichka sim bo‘lsa — cho‘g‘lanma; uzun quvur — lyuminessent; ko‘p mayda nuqta yoki sovuq korpusli lampa — ko‘pincha svetodiod. 3) Qaysi xonada chiroq eng uzoq yonishini aniqlang. 4) Batareyada ishlaydigan 5 ta qurilmani yozing va ularda qanday batareya borligini ko‘ring. 5) Ishlatilgan batareyalar uchun uyda qopqoqli quti tayyorlang. Xavfsizlik: yoniq yoki yaqinda o‘chirilgan lampaga tegmang, issiq bo‘ladi; lampani burab chiqarish, rozetka va simlarga tegish faqat kattalar ishi; batareyalarni ochmang, otmang va og‘izga olmang; yosh bolalardan uzoq tuting.