ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Texnologiya

Elektr chiroq

Darslar 20–21 · 2 ta dars · R.R. Ismailova. Texnologiya 4-sinf. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
20

Elektr chiroq

Darslik: 76–78-betlar
MaqsadYoritish manbalari tarixi va turlarini, batareyalar bilan xavfsiz muomalani bilish.
Yangi so‘zlar
chiroq · lamplampa · bulbbatareya · batteryyoritish · lighting
Tushuntirish

Qadimda odamlar gulxan, mash’al va moy yoqib yoritgan. 1780-yillarda shveysariyalik olim Ami Argan moy chirog‘ini ancha yaxshiladi: yassi pilik o‘rniga quvursimon pilik va shisha qalpoq qo‘ydi, chiroq ancha yorug‘ va tutunsiz yona boshladi. XIX asr o‘rtalarida kerosin chiroqlari keng tarqaldi. 1870-yillarda rus muhandisi Aleksandr Lodigin va amerikalik Tomas Edison cho‘g‘lanma lampalar yaratdi: lampa ichidagi ingichka sim tok o‘tganda qizib, yorug‘lik beradi. Keyinroq tejamliroq lyuminessent va svetodiodli lampalar chiqdi; svetodiodli lampa bir xil yorug‘lik uchun ancha kam elektr sarflaydi. Chiroqlar energiyani elektr tarmog‘idan yoki batareyadan oladi. Ishlatilgan batareyalarda zararli moddalar bor: ularni oddiy axlatga tashlamaymiz, yoqmaymiz, ochmaymiz — maxsus yig‘ish joyiga topshiramiz. Tugmasimon batareyani yutib yuborish juda xavfli. (Eslatma: darslikda Argan chirog‘i XIII asrga nisbat berilgan, lekin u aslida 1780-yillarda yaratilgan.)

gulxanmash’almoy chirog‘iqadimdacho‘g‘lanmalyuminessentsvetodiodelektrYoritishmanbalari

So‘zni mos rasmga sudrang (yoki ikkalasini ketma-ket bosing)

chiroq 💡batareya 🔋rozetka 🔌

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kechqurun ko‘cha chiroqlari yonadi. Yorug‘likda odamlar yo‘lni yaxshi ko‘radi.

Kim ishlatadi

Elektrchilar, chiroq ustalari

Bugun sinab ko‘ring

Bugun kechqurun ko‘cha chiroqlari qachon yonishini deraza orqali kuzating.

Namunalar
Svetodiodli lampa 9 vatt, eski cho‘g‘lanma lampa 60 vatt: yorug‘lik taxminan bir xil, lekin eski lampa qariyb 6–7 marta ko‘p elektr sarflaydi (60 : 9 ≈ 6,7).
Sinfda faoliyat

Kerak: daftar, qalam, kattalar. Qadamlar: 1) Kattalar bilan uyni aylanib, har bir yoritish manbasini jadvalga yozing (xona, lampa turi). 2) Lampa turini farqlang: shishali dumaloq lampa ichida ingichka sim bo‘lsa — cho‘g‘lanma; uzun quvur — lyuminessent; ko‘p mayda nuqta yoki sovuq korpusli lampa — ko‘pincha svetodiod. 3) Qaysi xonada chiroq eng uzoq yonishini aniqlang. 4) Batareyada ishlaydigan 5 ta qurilmani yozing va ularda qanday batareya borligini ko‘ring. 5) Ishlatilgan batareyalar uchun uyda qopqoqli quti tayyorlang. Xavfsizlik: yoniq yoki yaqinda o‘chirilgan lampaga tegmang, issiq bo‘ladi; lampani burab chiqarish, rozetka va simlarga tegish faqat kattalar ishi; batareyalarni ochmang, otmang va og‘izga olmang; yosh bolalardan uzoq tuting.

Mashq
1
Cho‘g‘lanma lampa qanday yorug‘lik beradi?
2
Qaysi lampa tejamkorroq?
3
Ishlatilgan batareyani nima qilamiz?
4
Nega yoniq lampaga tegmaymiz?
5
Ami Argan moy chirog‘ini qachon takomillashtirgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOy nega yorqin porlaydi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →