Bu yillar imtihonlar, muhim qarorlar va katta bosim olib keladi. Bu bo‘lim sizga stressni boshqarish, o‘z farovonligingizga g‘amxo‘rlik qilish va yordamni erta so‘rashning amaliy yo‘llarini beradi.
Dars 1: Stress: u nima va o‘zini qanday namoyon qiladi · Dars 2: Imtihon va katta qarorlar oldidagi stress · Dars 3: Farovonlik odatlari va yordam so‘rash
Stress — bosimga beriladigan oddiy javob. Ozgina stress test yoki taqdimot oldidan e’tiborni jamlashga yordam beradi. Muammo stress uzoq vaqt baland bo‘lib, tiklanishga vaqt qolmaganda boshlanadi.
Stress turlicha namoyon bo‘ladi. Tanada ko‘krakda siqilish, bosh og‘rig‘i, oshqozon buzilishi yoki yomon uyqu sezilishi mumkin. Fikrlashda diqqatni jamlay olmaslik yoki eng yomonini kutish paydo bo‘ladi. Xatti-harakatda odamlarga qo‘pol munosabatda bo‘lish, ishdan qochish yoki do‘stlardan uzoqlashish kuzatiladi. Bular ogohlantiruvchi belgilar, zaiflik emas.
Chidamlilik hech qachon stress sezmaslik degani emas. Bu yaxshi tiklanish degani. U siz shakllantira oladigan odatlardan o‘sib chiqadi: muntazam uyqu, harakat, haqiqiy tanaffuslar, ishonchli odamlar bilan o‘tkazilgan vaqt va nimani nazorat qila olishingizga real nazar. Natijani nazorat qila olmaysiz, ammo qanday tayyorlanishni nazorat qila olasiz.
Stress manbasini nomlang. Bu muddatmi, kelishmovchilikmi, pulmi yoki kelajakmi? Aniq nom muammoni kichraytiradi va keyingi qadamni ko‘rsatadi. Uni yozib qo‘ying, so‘ng bugun qila oladigan bitta ishni tanlang.
Agar stress haftalab baland bo‘lib, oddiy ishlarni qilishga xalaqit bersa, bu birov bilan gaplashish uchun yaxshi sabab, uyalish uchun sabab emas.
Madina har imtihon haftasi oldidan yomon uxlashini va boshi og‘rishini payqaydi. U buni yozib qo‘yadi va qonuniyatni ko‘radi. Endi bular uning dastlabki ogohlantiruvchi belgilari ekanini biladi va dam olishni oldinroq rejalashtiradi.
Timur o‘zini tarang his qiladi va ukasiga qo‘pol gapiradi. U o‘zidan buning ortida nima turganini so‘raydi va muddatdan xavotirda ekanini tushunadi. U kichik reja tuzadi va o‘zini xotirjamroq his qiladi.
Imtihon davri va katta tanlovlar, masalan, qaysi kursni tanlash, hamma narsani birdaniga shoshilinch qilib ko‘rsatishi mumkin. Reja ko‘p tashvishlarni qisqa ro‘yxatga aylantiradi.
Imtihonlar uchun avval nimani o‘tish kerakligini va qancha kuningiz borligini ro‘yxatga oling. Ishni taxminan 30–45 daqiqalik kichik bloklarga bo‘ling va har biridan keyin qisqa tanaffus qiling. Eng qiyin fanni eng hushyor paytingizga qo‘ying. Faqat o‘qish bilan cheklanmay, mashq savollarini yeching, chunki o‘zingizni sinash haqiqatan nimani bilishingizni ko‘rsatadi. Uyqu uchun qat’iy vaqt belgilang. Charchagan ong kamroq eslab qoladi, shuning uchun kech yotish odatda bergandan ko‘proq oladi.
Imtihon kuni biror narsa yeng, erta keling va vahima sezsangiz sekin nafas oling: to‘rtga sanab nafas oling, oltiga sanab chiqaring. Agar bitta savol qiyin bo‘lsa, o‘tib keting va keyinroq qaytib keling.
Katta qarorlar uchun variantlarni va har birining afzallik hamda kamchiliklarini yozing. Kimning foydali tajribasi borligini, masalan, o‘qituvchi, oila a’zosi yoki maslahatchi, so‘rang va ularni tinglang, garchi tanlov o‘zingizniki bo‘lsa ham. Do‘stingizga nima maslahat berishingizni o‘zingizdan so‘rang. Keyin qaror qilish uchun sana belgilang, chunki cheksiz o‘ylash ham stressdir.
Bironta imtihon yoki tanlov butun hayotingizni hal qilmaydi. Deyarli doim boshqa yo‘l bor.
Saraning ikki haftada to‘rtta imtihoni bor. U mavzularni ro‘yxatga oladi, har kunga bloklarni taqsimlaydi va har kechqurun tanaffus hamda sayrni rejalashtiradi. U hali ham asabiylashadi, lekin keyin nima qilishni biladi.
Omar ikki kurs orasida qaror qila olmaydi. U afzallik va kamchiliklarni yozadi, o‘qituvchi va ulardan birida o‘qigan amakivachchasi bilan gaplashadi va belgilangan sanagacha tanlaydi.
| Qadam | Harakat |
|---|---|
| 1 | Ikki variantni yozing |
| 2 | Afzallik va kamchiliklarni ro‘yxatga oling |
| 3 | Tajribali odamlardan so‘rang |
| 4 | Belgilangan sanagacha qaror qiling |
Yaxshi farovonlik kichik kundalik odatlardan quriladi. Uyqu — asos: ko‘pchilik o‘smirlarga taxminan sakkiz-o‘n soat kerak. Muntazam ovqat, suv va biroz harakat, hatto sayr ham, kayfiyat va diqqatni yaxshilaydi. Ekrandan uzoqda o‘tkazilgan vaqt, ochiq havoda bo‘lish va do‘stlar yoki oila bilan vaqt o‘tkazish ham sizni himoya qiladi. Bularning birortasi qiyin davrga davo emas, lekin birgalikda sizni kuchliroq qiladi.
Har kimda o‘zini tushkun, xavotirli yoki toliqqan his qiladigan kunlar bo‘ladi. Odatda u dam olish va gaplashish bilan o‘tib ketadi. Agar bu his ikki hafta yoki undan uzoq davom etsa, uyqu yoki ishtaha keskin o‘zgarsa, avval yoqtirgan ishlarga qiziqishingizni yo‘qotsangiz yoki uddalay olmayotganingizni his qilsangiz, ko‘proq yordam so‘rang. Bu jiddiy ekaniga ishonchingiz komil bo‘lishi shart emas. Erta so‘rash — oqilona.
Ishonadigan odamdan boshlang: ota-ona, qarindosh, o‘qituvchi yoki do‘stingizning ota-onasi. Oddiy ayting: “Oxirgi paytda o‘zimni juda tushkun his qilyapman va gaplashishim kerak.” Maktab maslahatchisi, oilaviy shifokor yoki ishonch telefoni ham tinglashi mumkin. Ishonch telefonlari ko‘p mamlakatlarda bepul, shuning uchun yashayotgan joyingiz uchun birini toping.
Agar xavf ostida bo‘lishingiz mumkinligini his qilsangiz, zudlik bilan favqulodda raqamga qo‘ng‘iroq qiling. O‘zbekistonda bu 112 (politsiya 102, tez yordam 103). Yashayotgan mamlakatingiz raqamlarini o‘rganing.
Yordamga muhtoj bo‘lish oddiy hol va bu hech qachon sizning aybingiz emas.
Dilnoza bir necha haftadan beri o‘zini charchagan va xafa his qiladi va do‘stlari bilan uchrashmay qo‘ygan. U xolasiga aytadi va ular birgalikda maktab maslahatchisining oldiga boradi. Gaplashish unga reja topishga yordam beradi.
Anvar do‘sti juda tushkun ko‘rinayotganini va xabarlarga javob bermayotganini ko‘radi. U buni yolg‘iz tuzatishga urinmaydi. U do‘stidan ahvolini so‘raydi, tinglaydi va uni kattalar bilan gaplashishga undaydi, xavotirda bo‘lsa, o‘zi ham kattaga aytadi.
“Siz nima qilgan bo‘lardingiz?” degan 8 ta qisqa savol. Har bir javobga izoh berilgan; tizimga kirgan bo‘lsangiz, natijangiz Darslab kabinetingizda saqlanadi.
Darslab hayotiy ko‘nikmalar bo‘limi — kundalik hayot uchun umumiy ta’limiy tavsiyalar. Bu tibbiy, huquqiy yoki psixologik maslahat emas. O‘zingizga yoki biror kishiga yordam kerak bo‘lsa, ishonchli kattalar, maktab psixologi yoki shifokor bilan gaplashing; favqulodda holatda mahalliy favqulodda raqamga qo‘ng‘iroq qiling.