Hozir his-tuyg‘ularing kuchliroq va tezroq o‘zgarayotgandek tuyulishi mumkin. Bu bo‘limda buning sababi tushuntiriladi, ularni boshqarish vositalari va murojaat qilish mumkin bo‘lgan insonlar haqida gapiriladi.
Dars 1: Nega sening yoshingda kayfiyat o‘zgaradi · Dars 2: Kuchli his-tuyg‘ularni boshqarish · Dars 3: Umidsizlik, bosim va kim bilan gaplashish kerak
Taxminan 12 yoshdan 14 yoshgacha ko‘pchilik kayfiyati avvalgidan tezroq o‘zgarishini sezadi. Ertalab quvnoq, tushlikda g‘ashi kelgan, kechqurun esa charchagan bo‘lib, sababini tushunmasliging mumkin. Bu o‘sishning juda keng tarqalgan qismi.
Bunga bir nechta narsa birga ta’sir qiladi. Tanang va miyang tez o‘zgaryapti. Tanang gormon deb ataladigan “xabarchilarni” ko‘proq ishlab chiqaradi, miyaning kuchli his-tuyg‘ularni boshqaradigan qismlari esa to‘xtab, rejalashga yordam beradigan qismlardan oldinroq rivojlanadi. Uyqu ham muhim. O‘smirlarga ko‘pincha olayotganidan ko‘proq uyqu kerak, charchagan odam esa odatda jizzakiroq bo‘ladi. Ochlik, shovqin va maktabdagi stress ham buni kuchaytirishi mumkin.
Kayfiyatning o‘zgarishi senda biror nuqson borligini bildirmaydi. Shuningdek, his-tuyg‘ularing haqiqiy emasligini ham anglatmaydi. His-tuyg‘ular — bu ma’lumot, buyruq emas. Sen tuyg‘uni payqashing, unga nom berishing, so‘ng nima qilishni tanlashing mumkin.
Foydali odat — uchta kichik savol berish: Yetarlicha uxladimmi? Ovqat yedimmi va suv ichdimmi? Bugun biror voqea bo‘ldimi? Ko‘pincha javob kayfiyatning bir qismini tushuntiradi.
Madina jahli chiqib uyg‘onadi va ukasiga o‘shqiradi. Keyin juda kam uxlaganini eslaydi. U uzr so‘raydi, nonushta qiladi va tuyg‘u pasayadi.
Anvar maktabdan keyin aniq sababsiz tushkun bo‘lib qoladi. U yozib qo‘yadi: uyqu, ovqat, nima bo‘lgani. Keyin qisqa sayrga chiqadi va kayfiyati biroz ko‘tariladi.
Aisha: “Menda nimadir noto‘g‘ri, chunki men juda tez o‘zgaraman”, deb o‘ylaydi. Xolasi bu sening yoshingda keng tarqalgan hol ekanini tushuntiradi.
Kuchli his-tuyg‘ular ko‘pincha avval tanada paydo bo‘ladi: yuz qizishi, yurak tez urishi, yelkalarning qotishi. Shunda miyaning o‘ylaydigan qismi yomonroq ishlaydi. Shuning uchun odamlar jahl ustida keyin pushaymon bo‘ladigan gaplarni aytib yuboradi.
Birinchi vosita — tanaffus. Javob berishdan oldin bir necha soniya to‘xta. Imkon bo‘lsa, bir lahzaga chetga chiq. Ikkinchi vosita — sekin nafas olish: burun orqali to‘rtgacha sanab nafas ol, og‘iz orqali oltigacha sanab chiqar va buni besh marta takrorla. Uzoq nafas chiqarish tanangga tinchlanishni aytadi.
Uchinchi vosita — tuyg‘uga nom berish. Ichingda “Men jahldorman” yoki “Men bezovtaman” deb aytish ko‘pincha uni biroz kichraytiradi. Keyin harakatni tanlashing mumkin: sayr qilish, cho‘zilish, suv ichish, chizish, his qilganingni yozish yoki ishonadigan odam bilan gaplashish.
Urish, boshqalarga baqirish yoki narsalarni sindirish bir lahzaga yengillik bergandek tuyulishi mumkin, lekin odatda muammoni kattalashtiradi. Jahl chiqishiga haqqing bor. Lekin u bilan nima qilishing uchun o‘zing mas’ulsan. Keyinroq, xotirjam bo‘lganingda, nimaga muhtojligingni aytishing mumkin, masalan: “Men xafa bo‘ldim, menga biroz tinchlik kerak”.
Do‘sti bilan janjal paytida Temurning yuzi qizib ketayotganini sezadi. U: “Menga bir daqiqa kerak”, deydi, deraza oldiga borib, sekin nafas oladi. Keyin qaytib kelib, xotirjam gaplashadi.
Lola chiqish oldidan bezovta bo‘ladi. U to‘rtgacha sanab nafas oladi, oltigacha sanab chiqaradi, suv ichadi va o‘ziga: “Men bezovtaman, lekin baribir uddalay olaman”, deydi.
Omar jahldor o‘ylarini daftariga yozadi, so‘ng varaqni yirtib tashlaydi. U o‘zini yengil his qiladi va akasiga nima deyishini hal qiladi.
Umidsizlikka hamma duch keladi: yutqazilgan o‘yin, past baho, band bo‘lib qolgan do‘st, amalga oshmagan reja. Shu yoshda bosim ham kuchayishi mumkin. Imtihonlar, boshqalar bilan taqqoslash, oiladan kelgan umidlar va jamoaga mansub bo‘lish istagi bo‘ladi.
Umidsizlikka tushganingda, uni his qilishga o‘zingga biroz vaqt ber. Keyin so‘ra: “Bundan nimani o‘rganishim mumkin? Mening qo‘limda nima bor?” Allaqachon bo‘lib o‘tgan natijani nazorat qila olmaysan, lekin keyingi qadamingni nazorat qila olasan.
Bosim og‘ir tuyulganda, vazifani kichik qismlarga bo‘l, orasida dam ol va nimaga muhtojligingni ayt.
Ba’zan tuyg‘u ko‘p kun og‘ir bo‘lib qoladi: sen juda xafa yoki juda tashvishda bo‘lishing mumkin, yoki avval yoqtirgan narsalardan zavq olmaysan. Bu birov bilan gaplashish kerakligidan darak. Ishonchli katta odamni tanla: ota-ona, qarindosh, o‘qituvchi yoki maktab maslahatchisi. Agar o‘zingni xavfsiz his qilmasang yoki bardosh bera olmasang, darhol katta odamga ayt yoki mamlakatingdagi favqulodda raqamga qo‘ng‘iroq qil. O‘zbekistonda bu 112. Buni his qilishingda hech qachon sening aybing yo‘q.
Sara maktab jamoasiga tanlanmaydi. U bir kechqurun xafa bo‘ladi, keyin murabbiydan nimani yaxshilashi mumkinligini so‘raydi va qo‘shimcha mashg‘ulot rejalashtiradi.
Karim hamma undan a’lo baho kutayotganini his qiladi. U o‘qituvchisiga: “Men katta bosim sezyapman”, deydi. Ular birgalikda xotirjamroq o‘qish jadvalini tuzishadi.
Aarav ikki haftadan beri o‘zini tushkun his qiladi va hech kimga aytmaydi. Keyin buni maktab maslahatchisiga aytadi, u unga yordam topishga ko‘maklashadi.
“Siz nima qilgan bo‘lardingiz?” degan 8 ta qisqa savol. Har bir javobga izoh berilgan; tizimga kirgan bo‘lsangiz, natijangiz Darslab kabinetingizda saqlanadi.
Darslab hayotiy ko‘nikmalar bo‘limi — kundalik hayot uchun umumiy ta’limiy tavsiyalar. Bu tibbiy, huquqiy yoki psixologik maslahat emas. O‘zingizga yoki biror kishiga yordam kerak bo‘lsa, ishonchli kattalar, maktab psixologi yoki shifokor bilan gaplashing; favqulodda holatda mahalliy favqulodda raqamga qo‘ng‘iroq qiling.