Yaxshi fikrlovchi savol beradi, faktlarni tekshiradi va turli fikrlarni sinab ko‘radi. Bu bo‘limda muammolarni hal qilishning oddiy qadamlarini va nima haqiqat emasligini sezishni o‘rganasan.
Dars 1: Muammoni hal qilish qadamlari · Dars 2: Tanlovlarni solishtirish va ijodiy fikrlar · Dars 3: Fakt yoki fikr, haqiqatmi yoki yo‘q?
Har kuni kichik muammolarga duch kelasan. Yo‘qolgan qalam, ishlamayotgan o‘yin yoki bir xil narsani xohlaydigan ikki do‘st. Qadamlarga amal qilsang, muammolar osonroq bo‘ladi.
Birinchi qadam: muammo nima ekanini bir gapda ayt. Ikkinchi qadam: iloji boricha ko‘proq fikr o‘yla. Hozircha hech bir fikrga “yo‘q” dema. Uchinchi qadam: eng yaxshi fikrni tanla. Har biri bilan nima bo‘lishi mumkinligini so‘ra. To‘rtinchi qadam: uni sinab ko‘r. Beshinchi qadam: ish berganini tekshir. Agar ish bermagan bo‘lsa, orqaga qayt va boshqa fikrni sinab ko‘r.
Katta ko‘ringan muammoni kichikroq qismlarga bo‘lish mumkin. Bir vaqtda bitta qismni hal qil.
Xotirjam bo‘l. Xotirjam aql yaxshiroq fikrlar topadi. Qotib qolsang, yordam so‘ra. Boshqa odam sen ko‘rmagan narsani ko‘rishi mumkin.
Aisha kutubxona kitobini topa olmayapti. U qarash kerak bo‘lgan joylarni ro‘yxatga oladi, har birini tekshiradi va uni karavoti tagidan topadi.
Omarning o‘yinchoq mashinasining g‘ildiragi tushib ketgan. U nima yetishmayotganiga qaraydi, dadasidan yelim so‘raydi va tuzatadi.
Bir nechta tanlov bo‘lsa, solishtirishga vaqt ajrat. Bir yo‘li — har bir tanlovning afzalliklari va kamchiliklarini ro‘yxatga olish. Afzalliklar — yaxshi tomonlar. Kamchiliklar — unchalik yaxshi bo‘lmagan tomonlar.
Masalan, maktabga bormoqchisan. Piyoda borishing mumkin, bu sekin, lekin bepul va foydali. Avtobusda borishing mumkin, bu tezroq, lekin pul ketadi. Qaysi biri yaxshiroq ekani bugun senga nima muhimligiga bog‘liq.
Uchta savol ber. Bu xavfsizmi? Bu boshqalar uchun adolatlimi? Bu maqsadimga erishishimga yordam beradimi?
Odatiy yo‘l ish bermasa, ijodiy fikrlash yordam beradi. “Agar... bo‘lsa-chi?” deb so‘ra. Muammoga yangi tomondan qara. Ikki fikrni aralashtirish yoki biror narsani yangicha ishlatish mumkin. Quti — qayiq, uy yoki robot bo‘lishi mumkin.
Faqat fikrlarni yig‘ayotganda hech bir fikr bema’ni emas. Ularni keyin bahola.
Lola biror sport turini o‘rganmoqchi. U ikkita tanlovni ro‘yxatga olib, solishtiradi.
| Tanlov | Yaxshi tomoni | Unchalik yaxshi bo‘lmagan tomoni |
|---|---|---|
| suzish | yaxshi mashq | hovuz uzoqda |
| futbol | do‘stlar uyga yaqin | faqat shanba kunlari |
Timurning sinfida eski karton quti bor. Ular: “Agar u boshqa narsa bo‘lsa-chi?” deb so‘rashadi. Uni qo‘g‘irchoq teatriga aylantirishadi.
Faktni tekshirish mumkin. “Suv yuqori haroratda qaynaydi” — fakt va uni ishonchli kitobdan topish mumkin. Fikr — odam nima deb o‘ylashi yoki his qilishi. “Futbol eng yaxshi o‘yin” — fikr. Boshqa odamlar boshqacha o‘ylashi mumkin.
“Eng yaxshi”, “eng yomon”, “zerikarli” va “chiroyli” kabi so‘zlar ko‘pincha fikrni bildiradi.
Eshitgan yoki o‘qigan hamma narsa ham haqiqat emas. Xabar juda hayratlanarli bo‘lsa, uni tezda ulashishni so‘rasa yoki yangilik qayerdan kelgani aytilmasa, ehtiyot bo‘l. To‘xta va so‘ra: “Ular buni qayerdan bilishadi?”
Ishonchli manbadan tekshir, masalan, o‘qituvchi, maktab kitobi yoki ishonchli veb-sayt. Yana yaxshisi, ikkita manbani tekshir. “Aniq bilaman” o‘rniga “Bilib olaman” de. “Hali bilmayman” deyish — dono ish.
Madina ikkita gapni o‘qiydi: “Yer Quyosh atrofida aylanadi” va “Yoz — eng yoqimli fasl.” U birinchisi fakt, ikkinchisi fikr ekanini aytadi.
Anvar xabar oladi: “Buni hoziroq ulash, sovrin yutasan!” U uni ulashmaydi. Uni otasiga ko‘rsatadi va ular birga tekshiradi.
“Siz nima qilgan bo‘lardingiz?” degan 8 ta qisqa savol. Har bir javobga izoh berilgan; tizimga kirgan bo‘lsangiz, natijangiz Darslab kabinetingizda saqlanadi.
Darslab hayotiy ko‘nikmalar bo‘limi — kundalik hayot uchun umumiy ta’limiy tavsiyalar. Bu tibbiy, huquqiy yoki psixologik maslahat emas. O‘zingizga yoki biror kishiga yordam kerak bo‘lsa, ishonchli kattalar, maktab psixologi yoki shifokor bilan gaplashing; favqulodda holatda mahalliy favqulodda raqamga qo‘ng‘iroq qiling.